АЛМАТЫ ЖӘНЕ ТҮРКІСТАН ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, КҮЗДІК БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН АНЫҚТАУ
DOI:
https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-3-3-32-43Ключевые слова:
озимая пшеница, посев, сорт, фитопатология, пиренофороз, патоген, устойчивость, мониторинг, заражение, распространение.Аннотация
Пиренофороз (P. tritici-repentis) - бидай мен басқа да дақылдарда кездесетін саңырауқұлақ ауруы, ол бидайға өте қауіпті ауру болып табылады, себебі ол өсімдіктің өнімділігіне және сапасына кері әсер етуі мүмкін. Бұл аурудың белгілері бидайдың жапырақтарында қара дақтардың пайда болуымен байқалады, және эпифитотия жағдайында өсімдік өсуін тоқтатып, өнімділік күрт төмендеуі мүмкін. Қазақстанның оңтүстік (Алматы және Түркістан) облыстарының бидай егіс алқаптары бойынша пиренофороздың дамуы мен таралуына мониторинг жүргізіліп зерттелінді. Алматы облысы, егіс алқаптарында аурудың дамуы үлкен көлемде байқалды, залалдануы көрсеткіштері 3,70%-дан 41,70% аралығында болса, ал таралу индекісі 16%-дан 100%-ға дейін жетті. Сонымен қатар, Түркістан облысы, Сарыағаш ауданы, бидай егіс алқаптары бойынша, (P. tritici-repentis) қоздырғышы бұл аймақтағы егіс алқаптарына айтарлықтай зиянын тигізгені анықталынды. Аурудың таралу деңгейі 28%-64% аралығында болды, ал даму қарқындылығы 1,40%-4,50%-ды құрады. Мониторинг зерттеулері көрсеткендей, күздік бидай сорттарының көпшілігі пиренофорозға төзімсіз екені анықталынды. Қорта айтқанда, Түркістан облысы, егіс алқаптарында егілген күздік бидай сорттарының басым бөлігі, пиренофороз ауруына орташа төзімсіздік танытты. Ал Алматы облысы, Қарасай ауданының күздік бидай сорттары ауруға жоғары төзімсіздік танытты. Сондай-ақ Жамбыл ауданы, Қарақыстақ ауылы және Еңбекшіқазақ ауданы, Қойшыбек ауылдық округтерінің егіс алқаптарында егілген Стекловидная 24 (егістік-1) және Жетісу күздік бидай сорттары пиренофороз ауруына қарсы өте жоғары (IT-R, 0%) имундылық көрсетті. Бұл нәтижелер егіннің өсуінің жақсы екенін және ауруларға төзімділігін көрсетеді. Мониторинг нәтижелері бойынша, алынған мəліметтерді пиренофорозға төзімді болып анықталынған Стекловидная 24 (егістік-1) және Жетісу күздік бидай сорттарын селекция бағдарламасына пайдалану ұсынылады.
Библиографические ссылки
Lamari L. Virulence of Pyrenophora tritici-repentis in the countries of the Silk Road, Can. J. / [Текст] / L. Lamari, S.E. Strelkov, A. Yahyaoui, M. Amedov, M. Saidov, M. Djunusova, M. Koichibayev. Plant Pathol, 27(3):383-388. DOI:10.1080/07060660509507236.
Koyshibaev M.K. (2018) Diseases of wheat [Bolezni rastenii]. / [Текст] / M.K. Koyshibaev. Ankara: FAO. 365 p. ISBN: 978-92-5-130142-5 (in Russ.).
Tagayev K.Zh. (2018) Effect of common bunt infection on agronomic traits and resistance in winter wheat lines. / [Текст] / K.Zh. Tagayev, A.I. Morgounov, M.A. Yessimbekova, A.I. Abugalieya, G.O. Bayadilova. News NAS RK. Series of Agricultural Sciences, 34 ISSN 1991-3494 2. 2020 5(47): 12-19. ISSN 2224-526Х https://doi.org/10.32014/2018. 2224-526Х.2
Кеишилов Ж.С. Жаздық жұмсақ бидай үлгілерінің puccinia recondita және bipolaris sorokiniana ауру қоздырғыштарына төзімділігін фитопотологиялық бағалау / [Текст] / Ж.С. Кеишилов, А.М. Кохметова, М.Т. Кумарбаева, Е.Б. Дутбаев, А.І. Харіпжанова, А.А. Дабабат. // «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2024. № 2 – 122-134 бет. (ККСОН МОН РК). DOI: https://doi.org/10.37884/2-2024/12
Kokhmetova A. Identification of Stripe Rust Resistance Genes in Common Wheat Cultivars and Breeding Lines from Kazakhstan / [Текст] / A. Kokhmetova, A. Rsaliyev, A. Malysheva, M. Atishova, M. Kumarbayeva, Z. Keishilov. // Plants., –2021. – vol. 10. – no. 11. – p. 2303. https: //doi.org/ 10.3390/plants10112303.
Кумарбаева М.Т. Идентификация источников устойчивости к желтой ржавчине (Puccinia striiformis westend f. sp. tritici) пшеницы в коллекции озимых образцов. / [Текст] / М.Т. Кумарбаева, А.М. Кохметова, Ж.С. Кеишилов, А.А. Малышева, А.А. Болатбекова. //– Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2023. – №2 (98). – С. 89-101. DOI https://doi.org/10.37884/2-2023/09
Кеишилов Ж.С. Қазақстанның солтүстік және оңтүстік облыстары бойынша, бидайдың пиренофороз (pyrenophora tritici-repentis) ауруына жүргізілген мониторингі / [Текст] /. Ж.С. Кеишилов, А.М. Кохметова, М.Т. Кумарбаева, А.А. Болатбекова, М.Н. Нұржұма // «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2024. № 2 – 74-84 бет. (ККСОН МОН РК). DOI: https://doi.org/10.37884/2-2024/08.
Кохметова А.М. Қазақстанда өсірілетін бидай сорттарының пиренофороз Pyrenophora tritici-repentis ауруына төзімділігіне фитопатологиялық скрининг жүргізу / [Текст] / А.М. Кохметова, Ж.С. Кеишилов, Қ. Ғалымбек, М.Т. Кумарбаева «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2019. – 213-218 б (ККСОН МОН РК).
Кеишилов Ж.С. Бидайдың септориоз (Septoria tritici) ауруына алматы облысы бойынша 2022 жылы жүргізілген мониторингі. / [Текст] / Ж.С. Кеишилов, А.М. Кохметова. М.Т. Кумарбаева, А.А. Малышева, Қ. Бахытұлы. //– Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2023. – №2 (98). – С. 225-235. DOI https://doi.org/10.37884/2-2023/22
Волкова Г.В. Желтая пятнистость листьев пшеницы. / [Текст] / Г.В. Волкова. О. Кремнева, А.Е. Андронова, В.Д. Надыкта. Краснодар: ВНИИБЗР, 2012. 107 с.
Хасанов Б.А. Желтая пятнистось листьев злаков, вызываемая Pyrenophoratriticirepentis (Died). Drechs. / [Текст] / Б.А. Хасанов. Микология и фитопатология. 1988. Т. 22(1). С. 78-83.
Evseev V.V. Pyrenophorosis of wheat in the forest-steppe of SouthernUrals / / [Текст] / V.V. Evseev. – Beau Bassic: LAP LAMBERT AcademicPublishing, 2018.148s. 3-2157-y
Manisha S. Germplasm enhancement for yellow spot resistance inwheat // [Текст] / S. Manisha//Dept. ofAgric. and Food, WA. - 2016. https://agric.wa.gov.au/n/2813
Weith S. Pyrenophora tritici-repentis the causal agent of tanspot: characterisation of New Zealand populations/ / [Текст] / S. Weith // Masterof Science Thesis, Lincoln University. New Zeland, 2015. – 136с. https://hdl.handle.net/10182/6849
Касымханова Р. Методические указания по проведению регистрационных испытаний фунгицидов, протравителей семян и биопрепаратов в растениеводстве /[Текст]/ учебник / под ред. Р. Касымханова. – Алматы-Акмола, 1997. – 64 с.
