636.13.043.7 АСЫЛ ТҰҚЫМДЫ ҚОШҚАРЛАРДЫҢ ШӘУЕТІН ДӘСТҮРЛІ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛЯРЛЫҚ-ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘДІСТЕРМЕН БАҒАЛАУ
АСЫЛ ТҰҚЫМДЫ ҚОШҚАРЛАРДЫҢ ШӘУЕТІН ДӘСТҮРЛІ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛЯРЛЫҚ-ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘДІСТЕРМЕН БАҒАЛАУ
DOI:
https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-2-2-145-155%20Ключевые слова:
Анилин көгі, гистон, протамин, спермийлер, хроматин, pH көрсеткішіАннотация
Мақалада, фермерлік шаруа қожалықтағы асыл тұқымды қошқарлардың спермийлеріндегі
ядролық ақуыздың мөлшерін анықтау мақсатында атқарылған зерттеу жұмысы туралы
баяндаймыз. Арнайы зерттеу жұмыстары барысында асыл тұқымды аталық жануардың
шәуетіндегі спермийлерінің белсенділігі мен оның сапалық динамикасы анықталды. Сонымен
қатар, аталмыш зерттеу жұмысында қошқарлардың жыныс жасушаларының сапасын анықтауда
молекулярлық-генетикалық әдістердің өзектілігі талқыланатын болады.
Бүгінгі таңда, асыл тұқымды қой шаруашылығын дамыту өз маңыздылығын жоғалтпаған
тақырыптың бірі десе болады. Бұл үшін әлбетте табындағы саулықтардың өнімділік көрсеткішін
жоғарылату үшін қошқарлардың ұрықтандырғыш қабілетін бағалаудың нақты және сенімді
әдістерін қолдану аса маңызды. Дәстүрлі әдістер шәуетті визуалды түрде және микроскопиялық
бағалауға т.б. классикалық зерттеу әдістеріне негізделген. Алайда олардың жасырын
патологияларын анықтау мүмкіндігі шектеулі. Осыған байланысты спермийлердің белсенділік
күйін жанама зерттеу тәсілі ретінде молекулярлық-генетикалық әдістерді қолдану ауыл
шаруашылығында өзекті бола түсуде. Біздің зерттеу жұмысымызда қошқарлардың спермийлерінің
басындағы ядросындағы протамин және гистон ақуызының мөлшерін анықтау үшін Үндінің
«Анилин көгімен бояу» әдісі (Aniline blue steining) қолданылды. Қошқардан алынған шәуеттегі
спермийлер ядросындағы протамин мен гистонның мөлшерін микроскопиялық әдіспен зерттедік.
Аталмыш зерттеу барысында сынамалардағы боялған спермийлерді микроскопиялық есептеу
әдісімен санау жүргіздік.
Библиографические ссылки
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Pryse, J. E., Woolaston, R., Berry, D. P., Wall, E., Winters, M., Butler, R., Shaffer, M. World
Trends in Dairy Cow Fertility // Proceedings of the 10th World Congress of Genetics Applied to
Livestock Production. – 2014. – August.
Мырзакматов, У. А., Абдурасулов, А. Х. Разработка математических формул прогнозов
оплодотворяющей способности спермы баранов по основным гематологическим показателям и
биологическим параметрам семени // Сельскохозяйственный журнал. – 2017. – № 1 (10). –
С. 217–221.
Lopez-Gatius, F. Is fertility declining in dairy cattle: A retrospective study in northeastern Spain
// Theriogenology. – 2003. – Vol. 60, № 1. – P. 89–99.
Ussenbekov, Y. The role played by point mutations in the etiology of embryonic mortality in
cows // ESDAR Conference. – 2014. – Helsinki, Finland. – P. 98.
Karoui, S., Diaz, C., Gonzales-Marin, C. и др. Is sperm DNA fragmentation a good marker for
field AI bull fertility // Journal of Animal Science. – 2012. – Vol. 90. – P. 2437–2449.
Simon, L., Emery, B., Carrell, D. T. Sperm DNA Fragmentation: Consequences for Reproduction
// Advances in Experimental Medicine and Biology. – 2019. – P. 87–105.
Muratori, M., Marchiani, S., Tamburrino, L., Baldi, E. Sperm DNA Fragmentation: Mechanisms
of Origin // Advances in Experimental Medicine and Biology. – 2019. – P. 75–85.
Дуйсенбай, А. М., Бименова, Ж. Ж., Мухпулова, Г. А. Актуальность исследования
оплодотворяющей способности баранов-производителей молекулярно-генетическими методами //
Материалы Международной конференции «Научный контроль и актуальные задачи
международной пищевой безопасности». – Ташкент, 2024. – С. 52–55.
Akmal, M., Aulanni’am, Widodo, M. A., Sumitro, S. B., Purnomo, B. B. The important role of
protamine in spermatogenesis and quality of sperm: A mini review // Asian Pacific Journal of
Reproduction. – 2016. – Vol. 5, № 5. – P. 357–360.
Боровец, С. Ю., Егорова, В. А., Гзгзян, А. М., Аль-Шукри, С. Х. Фрагментация ДНК
сперматозоидов: клиническая значимость, причины, методы оценки и коррекции // Андрология и
генитальная хирургия. – 2020. – Т. 10, № 2. – С. 173–180.
Бименова, Ж. Ж., Усенбеков, Е. С. Асыл тұқымды ірі қара малының репродуктивтік
қызметін молекулярлық-генетикалық тәсілдермен бағалау: әдістемелік нұсқаулық. – Алматы,
– Б. 15–19.
Tanga, B. M., Qamar, A. Y., Raza, S. и др. Semen evaluation: methodological advancements in
sperm quality-specific fertility assessment // Animal Bioscience. – 2021. – Vol. 34, № 8. –
P. 1253–1270.
Dogan, S., Vargovic, P., Oliveira, R. и др. Sperm Protamine-Status Correlates to the Fertility of
Breeding Bulls // Biology of Reproduction. – 2015. – Vol. 92, № 4. – Article 92.
Simoes, R., Feitosa, W. B., Siqueira, A. F. P. и др. Influence of bovine sperm DNA
fragmentation and oxidative stress on early embryo in vitro development outcome // Reproduction. –
– Vol. 146. – P. 433–441.
Dubruille, R., Herbette, M., Revel, M. и др. Histone removal in sperm protects paternal
chromosomes from premature division at fertilization // Science. – 2023. – Vol. 382, № 6671. –
P. 725–731. DOI: 10.1126/science.adh0037.
Simon, L., Emery, B., Carrell, D. T. Sperm DNA Fragmentation: Consequences for
Reproduction // Advances in Experimental Medicine and Biology. – 2019. – P. 87–105.
Мамонтова, Т. В., Айбазов, М. М. Оплодотворяющая способность спермы баранов
разного срока хранения // Сельскохозяйственный журнал. – 2017. – № 1 (10). – С. 186–190.
Траисов, Б. Б., Есенгалиев, К. Г., Селионова, М. И. и др. Эффективность использования
криоконсервированной спермы баранов в условиях западного Казахстана // Известия
Оренбургского государственного аграрного университета. – 2016. – № 5 (61). –
С. 88–89.
Салина, А. С., Горбунов, Л. В. Определение конечной температуры охлаждения спермиев
и эмбрионов животных до погружения в жидкий азот // Науковий вісник ЛНУВМБ імені С.З.
Ґжицького. – 2015. – Т. 17, № 3 (63). – С. 102–107.
Попов, И. В., Аксенова, П. В., Карташова, Е. В. и др. Развернутый обзор применения
метода электроэякуляции у различных видов животных // Ветеринарная патология. – 2020. –
№ 3 (73). – С. 3–15.
Muratori, M., Marchiani, S., Tamburrino, L., Baldi, E. Sperm DNA Fragmentation: Mechanisms
of Origin // Advances in Experimental Medicine and Biology. – 2019. – P. 70–75.
Akmal, M., Aulanni’am, Widodo, M. A. и др. The important role of protamine in
spermatogenesis and quality of sperm: A mini review // Asian Pacific Journal of Reproduction. – 2016. –
Vol. 5, № 5. – P. 357–360.
Айбазов, М. М., Мамонтова, Т. В. Особенности воспроизводительной функции баранов и
овец создаваемого скороспелого типа мясо-шерстных овец // Сельскохозяйственный журнал. –
– № 1 (10). – С. 34–37.
Мамонтова, Т. В., Айбазов, М. М., Сеитов, М. С. Сравнительная характеристика половой
активности, уровня спермопродукции и устойчивости к криоконсервации спермы баранов
различных пород // Известия Оренбургского государственного аграрного университета. – 2018. –
№ 1 (69). – С. 145–147.
REFERENCES
Pryse, J. E., Woolaston, R., Berry, D. P., Wall, E., Winters, M., Butler, R., Shaffer, M. World
Trends in Dairy Cow Fertility // Proceedings of the 10th World Congress of Genetics Applied to
Livestock Production. – 2014. – August.
Myrzakmatov, U. A., Abdurasulov, A. H. Razrabotka matematicheskih formul prognozov
oplodotvoryayushchej sposobnosti spermy baranov po osnovnym gematologicheskim pokazatelyam i
biologicheskim parametram semeni // Sel'skohozyajstvennyj zhurnal. – 2017. – № 1 (10). –
S. 217–221.
Lopez-Gatius, F. Is fertility declining in dairy cattle: A retrospective study in northeastern Spain
// Theriogenology. – 2003. – Vol. 60, № 1. – P. 89–99.
Ussenbekov, Y. The role played by point mutations in the etiology of embryonic mortality in
cows // ESDAR Conference. – 2014. – Helsinki, Finland. – P. 98.
Karoui, S., Diaz, C., Gonzales-Marin, C. i dr. Is sperm DNA fragmentation a good marker for
field AI bull fertility // Journal of Animal Science. – 2012. – Vol. 90. – P. 2437–2449.
Simon, L., Emery, B., Carrell, D. T. Sperm DNA Fragmentation: Consequences for Reproduction
// Advances in Experimental Medicine and Biology. – 2019. – P. 87–105.
Muratori, M., Marchiani, S., Tamburrino, L., Baldi, E. Sperm DNA Fragmentation: Mechanisms
of Origin // Advances in Experimental Medicine and Biology. – 2019. – P. 75–85.
Dujsenbaj, A. M., Bimenova, Zh. Zh., Muhpulova, G. A. Aktual'nost' issledovaniya
oplodotvoryayushchej sposobnosti baranov-proizvoditelej molekulyarno-geneticheskimi metodami //
Materialy Mezhdunarodnoj konferencii «Nauchnyj kontrol' i aktual'nye zadachi mezhdunarodnoj
pishchevoj bezopasnosti». – Tashkent, 2024. – S. 52–55.
Akmal, M., Aulanni’am, Widodo, M. A., Sumitro, S. B., Purnomo, B. B. The important role of
protamine in spermatogenesis and quality of sperm: A mini review // Asian Pacific Journal of
Reproduction. – 2016. – Vol. 5, № 5. – P. 357–360.
Borovec, S. Yu., Egorova, V. A., Gzgzyan, A. M., Al'-Shukri, S. H. Fragmentaciya DNK
spermatozoidov: klinicheskaya znachimost', prichiny, metody ocenki i korrekcii // Andrologiya i
genital'naya hirurgiya. – 2020. – T. 10, № 2. – S. 173–180.
Bimenova, Zh. Zh., Usenbekov, E. S. Asyl tұқymdy іrі қara malynyң reproduktivtіk қyzmetіn
molekulyarlyқ-genetikalyқ tәsіldermen baғalau: әdіstemelіk nұsқaulyқ. – Almaty, 2018. – B. 15–19.
Tanga, B. M., Qamar, A. Y., Raza, S. i dr. Semen evaluation: methodological advancements in
sperm quality-specific fertility assessment // Animal Bioscience. – 2021. – Vol. 34, № 8. –
P. 1253–1270.
Dogan, S., Vargovic, P., Oliveira, R. i dr. Sperm Protamine-Status Correlates to the Fertility of
Breeding Bulls // Biology of Reproduction. – 2015. – Vol. 92, № 4. – Article 92.
Simoes, R., Feitosa, W. B., Siqueira, A. F. P. i dr. Influence of bovine sperm DNA
fragmentation and oxidative stress on early embryo in vitro development outcome // Reproduction. –
– Vol. 146. – P. 433–441.
Dubruille, R., Herbette, M., Revel, M. i dr. Histone removal in sperm protects paternal
chromosomes from premature division at fertilization // Science. – 2023. – Vol. 382, № 6671. –
P. 725–731. DOI: 10.1126/science.adh0037.
Simon, L., Emery, B., Carrell, D. T. Sperm DNA Fragmentation: Consequences for
Reproduction // Advances in Experimental Medicine and Biology. – 2019. – P. 87–105.
Mamontova, T. V., Ajbazov, M. M. Oplodotvoryayushchaya sposobnost' spermy baranov
raznogo sroka hraneniya // Sel'skohozyajstvennyj zhurnal. – 2017. – № 1 (10). – S. 186–190.
Traisov, B. B., Esengaliev, K. G., Selionova, M. I. i dr. Effektivnost' ispol'zovaniya
kriokonservirovannoj spermy baranov v usloviyah zapadnogo Kazahstana // Izvestiya Orenburgskogo
gosudarstvennogo agrarnogo universiteta. – 2016. – № 5 (61). – S. 88–89.
Salina, A. S., Gorbunov, L. V. Opredelenie konechnoj temperatury ohlazhdeniya spermiev i
embrionov zhivotnyh do pogruzheniya v zhidkij azot // Naukovij vіsnik LNUVMB іmenі
S.Z. Ґzhic'kogo. – 2015. – T. 17, № 3 (63). – S. 102–107.
Popov, I. V., Aksenova, P. V., Kartashova, E. V. i dr. Razvernutyj obzor primeneniya metoda
elektroeyakulyacii u razlichnyh vidov zhivotnyh // Veterinarnaya patologiya. – 2020. – № 3 (73). – S. 3
Muratori, M., Marchiani, S., Tamburrino, L., Baldi, E. Sperm DNA Fragmentation: Mechanisms
of Origin // Advances in Experimental Medicine and Biology. – 2019. – P. 70–75.
Akmal, M., Aulanni’am, Widodo, M. A. i dr. The important role of protamine in
spermatogenesis and quality of sperm: A mini review // Asian Pacific Journal of Reproduction. – 2016. –
Vol. 5, № 5. – P. 357–360.
Ajbazov, M. M., Mamontova, T. V. Osobennosti vosproizvoditel'noj funkcii baranov i ovec
sozdavaemogo skorospelogo tipa myaso-sherstnyh ovec // Sel'skohozyajstvennyj zhurnal. – 2017. –
№ 1 (10). – S. 34–37.
Mamontova, T. V., Ajbazov, M. M., Seitov, M. S. Sravnitel'naya harakteristika polovoj
aktivnosti, urovnya spermoprodukcii i ustojchivosti k kriokonservacii spermy baranov razlichnyh porod //
Izvestiya Orenburgskogo gosudarstvennogo agrarnogo universiteta. – 2018. – № 1 (69). –
S. 145–147.
