СЫРДАРИЯ АУМАҒЫНДАҒЫ ЖАБАЙЫ ЖЕМІСТІҢ ТҮРЛЕРІ: МОРФОФИЗИОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ САҚТАУДЫҢ АГРОТЕХНОЛОГИЯСЫ
DOI:
https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-3-3-24-32Ключевые слова:
Сырдария аумағы, морфофизиология, агротехнология, генетикалық қор, биологиялық әртүрлілік.Аннотация
Мақалада Сырдария аумағында жабайы жеміс ағаштарының өсу ортасына сипаттама беріп, өзге өсімдік қауымдастықтармен бірге таралу ареалдарының ерекшеліктері алғашқы рет қарастырылған. Жабайы жеміс ағаштарының әлемде және Қазақстандағы таралған ошақтарына қысқаша тоқталуы тақырып мазмұнын аша түседі. Олардың таралу ареалдары анықталып, экологиялық жағдайларына назар аударылған. Сырдария аумағында жабайы жемістердің бірнеше түрлері өседі, олардың арасында әсіресе суыққа төзімді және құрғақшылыққа бейім жеміс ағаштары кең таралған. Бұл аймақтың экологиялық ерекшеліктері мен климаттық жағдайлары жемістердің морфофизиологиясына және олардың агротехнологиясына ерекше әсер етеді. Әр орман типтеріндегі жабайы жеміс ағаштарының өсу ерекшеліктері, өсу ортасы, аймағымызда алатын орны, ағаштың табиғи және өндірістегі маңызы, шаруашылықта пайдалану бағыттары қамтылған. Сонымен қатар, зерттеу жабайы жеміс ағаштарының гендік қорын сақтау қажеттілігіне назар аударып, оларды сақтау мен қалпына келтіруде қолданылатын заманауи агротехнологиялық тәсілдерді зерттеген. Генетикалық ресурстарды сақтау мәселесі — биологиялық әртүрлілікті қорғау және тұрақты ауыл шаруашылығын дамыту тұрғысынан маңызды бағыттардың бірі ретінде қарастырылады. Мақалада алынған нәтижелер табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, селекциялық жұмыстар жүргізу және экожүйені тұрақтандыруға бағытталған іс-шараларға ғылыми негіз бола алады.
Библиографические ссылки
Әдебиеттер тізімі
Аралбаев Н.К., Кудабаева Г.М., Веселова П.В., Данилов М.П. и др. Государственный кадастр растений Южно-Казахстанской области: Конспект видов высших сосудистых растений. В 2 ч. Ч. 1. – Алматы: 2002. – 314 с.
Быков Б.А. Ареалы некоторых эндемов Казахстана // Ботанические материалы Гербария Института ботаники АН КазССР. – 1966. – Вып. 4. – С. 3–4.
Байтенов М.С., Васильева А.Н., Мырзакулов П. и др. Иллюстрированный определитель растений Казахстана. Т. 1. – Алма-Ата: Наука, 1969. – 644 с.
Байтенов М.С., Васильева А.Н., Мырзакулов П. и др. Иллюстрированный определитель растений Казахстана. Т. 2. – Алма-Ата: Наука, 1969. – 570 с.
Гидрогеология СССР. Т. XXXVI. Южный Казахстан / Коллектив авторов. – М.: Недра, 1970. – 473 с.
Голосков В.П. Особенности видового эндемизма во флоре Казахстана (материалы к анализу «Флоры Казахстана») // Ботанические материалы Гербария Института ботаники АН КазССР. – 1969. – Вып. 6. – Алма-Ата: Наука.
Зарипов Р.Г. О фисташково-боярышниковых редколесьях хребта Боролдайтау (Сырдарьинский Каратау) // Ботанические материалы Гербария Института ботаники АН КазССР. – 1982. – Вып. 12. – С. 40–43.
Камелин Р.В. Флорогенетический анализ естественной флоры горной Средней Азии. – Л.: 1973. – 354 с.
Красная книга Казахской ССР. Редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды животных и растений. Ч. 2: Растения. – Алма-Ата: Наука, 1981. – 262 с.
Мырзакулов П.М., Байтенов М.С. К охране эндемичных растений хребта Каратау // Охрана природы и природопользование в Казахстане. – Целиноград, 1976. – С. 244–246.
Флора Казахстана. Т. 2. – Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1958. – 289 с.
Флора Казахстана. Т. 3. – Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1960. – 457 с.
Флора Казахстана. Т. 5. – Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1961. – 511 с.
Флора Казахстана. Т. 6. – Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1963. – 461 с.
Флора Казахстана. Т. 7. – Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, – 494 с.
Флора Казахстана. Т. 8. – Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1965. – 444 с.
Флора Казахстана. Т. 9. – Алма-Ата: Изд-во АН КазССР.
Azizi S., Aliniaeifard S., Zarbakhsh S., Esmaeili S., Baghalian K., Gruda N.S. Photobiology, photosynthesis, and plant responses under artificial lighting in controlled environment agriculture // Scientia Horticulturae. – 2025. – Т. 349. – 114248.
Janick J. Horticultural Reviews: Wild Apple and Fruit Trees of Central Asia. – New York: Wiley, 2002. – 320 p.
References:
Aralbaev N.K., Kudabaeva G.M., Veselova P.V., Danilov M.P. i dr. Gosudarstvennyy kadastr rasteniy Yuzhno-Kazakhstanskoy oblasti: Konspekt vidov vysshikh sosudistykh rasteniy. V 2 ch. Ch. 1. – Almaty: 2002. – 314 s.
Bykov B.A. Arealy nekotorykh endemov Kazakhstana // Botanicheskie materialy Gerbariya Instituta botaniki AN KazSSR. – 1966. – Vyp. 4. – S. 3–4.
Baitenov M.S., Vasileva A.N., Myrzakulov P. i dr. Illustririvannyy opredelitel rasteniy Kazakhstana. T. 1. – Alma-Ata: Nauka, 1969. – 644 s.
Baitenov M.S., Vasileva A.N., Myrzakulov P. i dr. Illustririvannyy opredelitel rasteniy Kazakhstana. T. 2. – Alma-Ata: Nauka, 1969. – 570 s.
Gidrologeologiya SSSR. T. XXXVI. Yuzhnyy Kazakhstan / Kollektiv avtorov. – M.: Nedra, 1970. – 473 s.
Goloskov V.P. Osobennosti vidovogo endemizma vo flore Kazakhstana (materialy k analizu «Flory Kazakhstana») // Botanicheskie materialy Gerbariya Instituta botaniki AN KazSSR. – 1969. – Vyp. 6. – Alma-Ata: Nauka.
Zaripov R.G. O fistaschkovo-boyaryshnikovykh redkolesyakh khrebta Boroldaytau (Syrdar’inskiy Karatau) // Botanicheskie materialy Gerbariya Instituta botaniki AN KazSSR. – 1982. – Vyp. 12. – S. 40–43.
Kamelin R.V. Florogeneticheskiy analiz estestvennoy flory gornoy Sredney Azii. – L.: 1973. – 354 s.
Krasnaya kniga Kazakhskoy SSR. Redkie i nakhodyashchiesya pod ugrozoy ischeznoveniya vidy zhivotnykh i rasteniy. Ch. 2: Rasteniya. – Alma-Ata: Nauka, 1981. – 262 s.
Myrzakulov P.M., Baitenov M.S. K okhrane endemichnykh rasteniy khrebta Karatau // Okhrana prirody i prirodopol’zovanie v Kazakhstane. – Tselinograd, 1976. – S. 244–246.
Flora Kazakhstana. T. 2. – Alma-Ata: Izd-vo AN KazSSR, 1958. – 289 s.
Flora Kazakhstana. T. 3. – Alma-Ata: Izd-vo AN KazSSR, 1960. – 457 s.
Flora Kazakhstana. T. 5. – Alma-Ata: Izd-vo AN KazSSR, 1961. – 511 s.
Flora Kazakhstana. T. 6. – Alma-Ata: Izd-vo AN KazSSR, 1963. – 461 s.
Flora Kazakhstana. T. 7. – Alma-Ata: Izd-vo AN KazSSR. – 494 s.
Flora Kazakhstana. T. 8. – Alma-Ata: Izd-vo AN KazSSR, 1965. – 444 s.
Flora Kazakhstana. T. 9. – Alma-Ata: Izd-vo AN KazSSR.
Azizi S., Aliniaeifard S., Zarbakhsh S., Esmaeili S., Baghalian K., Gruda N.S. Photobiology, photosynthesis, and plant responses under artificial lighting in controlled environment agriculture // Scientia Horticulturae. – 2025. – Т. 349. – 114248.
Janick J. Horticultural Reviews: Wild Apple and Fruit Trees of Central Asia. – New York: Wiley, 2002. – 320 p.
