ТӨМЕНГІ ЖӘНЕ ЖОҒАРЫ РАДИАЦИЯЛЫҚ ҚАУІПТІ АЙМАҚТАРДА СИЫР ЕТІН ВЕТЕРИННАРИЯЛЫҚ – САНИТАРИЯЛЫҚ ӘДІСТЕРМЕН БАҒАЛАУ
DOI:
https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-3-1-205-215Ключевые слова:
Семей ядролық сынақ полигоны, радиациялық қауіпсіздік, радионуклеидтер, ет өнімдері, экология, ветеринариялық бақылау, ауылшаруашылық өнімдері, радиациялық ластануАннотация
Бұл ғылыми мақалада Семей ядролық сынақ полигонының (СЯСП) экологиялық жағдайы күрделі аймақтарында өсірілген ірі қара мал етінің радиациялық қауіпсіздігіне жүргізілген зерттеу нәтижелері қарастырылады. Полигон маңындағы табиғи ортада бұрын жүргізілген ядролық сынақтардың салдарынан аймақ топырағы мен өсімдіктері радионуклидтермен ластанған. Бұл радионуклидтер қоректік тізбек арқылы жануарлардың ағзасына өтіп, ет өнімдерінде жинақталады.
Зерттеу барысында төменгі және жоғары радиациялық қауіпті аймақтардағы елді мекендерден алынған ет үлгілері радионуклидтік құрамы талданды. Негізгі назар цезий-137 (¹³⁷Cs), калий-40 (⁴⁰K), радий-226 (²²⁶Ra) және торий-232 (²³²Th) сияқты изотоптарға аударылды. Сынамалардан алынған мәліметтерге сүйене отырып, кейбір үлгілерде ¹³⁷Cs мен ²²⁶Ra изотоптарының мөлшері шекті рұқсат етілген деңгейден жоғары екені анықталды. Бұл жағдай халық тұтынатын ет өнімдерінің радиациялық қауіпсіздігіне алаңдаушылық туғызады.
Мақалада зерттеу әдістері, нәтижелердің өңделуі және олардың экологиялық-ветеринариялық тұрғыдан бағалануы жан-жақты сипатталған. Сондай-ақ радионуклидтердің тірі ағзаларға әсері мен жинақталу механизмдері қарастырылады. Авторлар радиациялық бақылау жүйесін жетілдіру мен СЯСП аумағында өндірілетін ауылшаруашылық өнімдерінің сапасын қадағалау қажеттілігін ұсынады. Зерттеу нәтижелері қоғамдық денсаулық сақтау, ветеринария және экология салаларындағы мамандар үшін қажетті деректер деп есептеледі.
Библиографические ссылки
Mudie, N.Y., Swerdlow, A.J., Gusev, B.I., Schoemaker, M.J., Pivina, L.M., Chsherbakova, S., Mansarina, A., Bauer, S., Jakovlev, Yu., Apsalikov, K.N. Twinning in the Offspring of Parents with Chronic Radiation Exposure from Nuclear Testing in Kazakhstan // Radiation Research Society. – 2010. – С. 829–836.
Endo, S., Tomito, J., Tanaka, K., Yamamoto, M., Fukutani, S., Imanaka, T., Sakaguchi, A., Apsalikov, K., Gusev, B.I. Iodide-129 measurement in soil samples from Dolon village near Semipalatinsk Nuclear Test Site // 13th Hiroshima International Symposium. 4th Dosimetry Workshop on the Semipalatinsk Nuclear Test Site Area. – 2008. – С. 20.
Липихина, А.В. Ретроспективная оценка индивидуальных доз внешнего облучения жителей села Кайнар // Экология, радиация, здоровье: тез. докл. VI Междунар. науч.-практ. конф., Семей, 28 августа 2010 г. – Семей: ГМУ, 2010. – С. 35.
Назарбаев, Н.А., Школьник, В.С., Батырбеков, Э.Г., Березин, С.А., Лукашенко, С.Н., Скаков, М.К. Проведение комплекса научно-технических и инженерных работ по приведению бывшего Семипалатинского испытательного полигона в безопасное состояние. – Курчатов, 2016. – 243 с.
Габов, Ю.А., Кист, В.Э., Борисенко, А.В., Серых, В.И., Узбеков, В.А., Кудеринов, Т.К. Экологическая безопасность Казахстана. – Алматы: Эверо, 2014. – С. 326–328.
Дюсембаев, С.Т., Серикова, А.Т., Иминова, Д.Е. Содержание радиоактивных веществ в пробах окружающей среды и продуктах животноводства // Сб. ст. по материалам
XVII Междунар. науч.-практ. конф. – Уфа, 2014. – С. 20–28.
Қуатбаев А.Т. Жалпы Экология: Оқулық.- Алматы ЖШС РПБК «Дәуір», 2012. 279-287б.
Мейрбеков, А.Т. Радиациялық экология: оқу құралы. – Алматы: Nurpress, 2022. –
Б. 173–175.
Қуатбаев, А.Т. Экология және қоршаған орта проблемалары: оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2011. – Б. 175–177.
Қазақстан радиоэкологиясының өзекті мәселелері. 3-шығарылым. 2-том / ҚР Ұлттық ядролық орталығының еңбектер жинағы. – Павлодар, 2014. – Б. 12–15.
Семипалатинский испытательный полигон. Современное состояние / под ред.
Э.Г. Батырбекова, С.Н. Лукашенко. – Изд. 3-е, перераб. и доп. – Павлодар: ТОО «Дом печати», 2018. – 52 с.
Байгазинов, Ж.А., Паницкий, А.Б., Лукашенко, С.Н., Силачев, И.Л.О., Келлер,
С.А., Каратаев, С.С., Иванова, А.Р. Экспериментальное исследование особенностей перехода искусственных радионуклидов в органы и ткани овец в условиях СИП // Актуальные вопросы радиоэкологии Казахстана: сб. трудов Ин-та радиационной безопасности и экологии за 2007–2009 гг. / под рук. С.Н. Лукашенко. – Вып. 2. – Павлодар: Дом печати, 2010. – С. 301–320: ил. – Библиогр.: с. 224–231. – ISBN 978-6017112-28-8.
Каширский, Н.В., Ларионова, Р.Ю., Магашева, Р.Ю., Паницкий, А.Б., Субботин,
С.Б., Топорова, А.Б., Тоневицкая, О.В., Яковенко, Ю.Ю., Лукашенко, С.Н. // Сб. трудов Ин-та радиационной безопасности и экологии за 2010–2011 гг. – Курчатов, 2011. – С. 333–384
Методика определения содержания искусственных радионуклидов плутония–(239+240), стронция-90 в объектах окружающей среды (почвах, грунтах, донных отложениях и растениях), № KZ 07.00.01239-2010 / РГП Институт ядерной физики МЭ РК. – Алматы, 2010. – 25 с.
Ребезов, М.Б. и др. Контроль качества результатов исследований продовольственного сырья и пищевых продуктов на содержание свинца // Изв. вузов. Прикладная химия и биотехнология. – 2012. – Т. 2. – № 1. – С. 157–162.
Сахариянов, А.Ж. Ветеринариялық радиобиология: оқу құралы. – Алматы: Нұр-Принт, 2013. – 307 б.
Дюсембаев, Д.С., Серикова, А.Т., Иманова, Д.Е. Порядок и правила радиоционной и ветеринаро-санитарной оценки животноводческой продукции. – Семей, 2013
Аманжолов, Қ.Ж., Майлыбаев, М.Х., Ахметов, Ғ.М. Сиыр етіне сұраныс оның сапасына байланысты // Жаршы. – 2013. – № 11. – Б. 39–45.
Djekic, I. Environmental Impact of Meat Industry – Current Status and Future Perspectives // Procedia Food Science. – 2015. – Vol. 5. – P. 61–64.
Дүйсембаев, С.Т. Ветеринариялық-санитариялық сараптау. – Алматы, 2014. – Б. 89–91
Шуклин, Н.Ф. Өнімдердің сапалылық және радиациялық қауіпсіздігін сараптау. Олардың стандарттары. – Алматы: Credos, 2011. – 203 б
Балджи, Ю., Айтқожина, Б. Ветеринариялық-санитариялық сараптау және ластанған мал шаруашылығы өнімдерінің қауіпсіздігі. – Астана, 2015. – 123 б.
Асенова, Б.К., Ребезов, М.Б., Амирханов, К.Ж., Нургазезова, А.Н., Бакирова, Л.С. Ет өнімдерін өндірудің физико-химиялық және биохимиялық негіздері. – Семей, 2013. – Б. 169.
