АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНДАҒЫ МАЛ ӨНІМДЕРІНДЕГІ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫҢ РАДИАЦИЯЛЫҚ ҚАУІП ДЕҢГЕЙІН АНЫҚТАУ
DOI:
https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-3-1-144-153Ключевые слова:
Азық-түлік қауіпсіздігі, радиациялық ластану, сүт өнімі, ветеринариялық гигиеналық бақылау, мал дәрігерлігі.Аннотация
Бұл зерттеу радионуклидтердің адам ағзасына ену жолдарын ауыл шаруашылығы өнімдері арқылы бағалауға бағытталған. Атап айтқанда, радионуклидтердің топырақтан өсімдіктерге, одан әрі – малға, мал өнімдеріне және соңында адамға өту процесіне ерекше назар аударылды. Бұл тізбекте топырақ басты рөл атқарады, себебі оның физика-химиялық сипаттамалары радионуклидтердің таралуы мен тірі ағзалармен сіңірілуіне тікелей әсер етеді.
Радионуклидтік ластану деңгейін нақты анықтау үшін Алматы облысының әртүрлі аймақтарында кешенді зерттеу жұмыстары жүргізілді. Су үлгілерінен анықталған меншікті радиоактивтілік 0,1 Бк/кг (л) құрады. Топырақ үлгілерінде бұл көрсеткіш 10,1 Бк/кг, өсімдіктер мен мал азығында — 4,8 Бк/кг, ал сүт өнімдерінде — 0,31 Бк/кг (л) шамасында болды. Барлық алынған мәндер белгіленген санитарлық-гигиеналық талаптардан аспайтыны анықталды. Бұл зерттеліп отырған өңірдегі радиациялық фонның қалыпты екендігін және адам денсаулығына айтарлықтай қауіп төндірмейтінін көрсетеді.
Жалпы алынған нәтижелер Алматы облысының зерттелген аймақтарында радиациялық жағдайдың тұрақты екенін дәлелдейді. Ауылшаруашылық өнімдерін тұтыну арқылы тұрғындардың сәулелену деңгейі белгіленген қауіпсіз шектерден аспайды. Сонымен қатар, зерттеу нәтижелері экологиялық мониторинг, ветеринариялық-санитарлық қауіпсіздік, азық-түлік сапасын бағалау және болашақта радионуклидтік ластану қаупі бар аймақтарда тұрақты аграрлық басқару стратегияларын әзірлеу үшін ғылыми негіз бола алады.
Библиографические ссылки
Karabalin, V.K., Mukysheva, M.K., Kajrambaev, S.K., Kadyrova, N.Zh., Kisluhin,
A.G. Semej poligonynyn zhekelegen uchaskelerindegi Topyrak-osimdik-zhanuarlar tizbegindegi radioaktivti nuklidterdin migracijasy // Jadrolyk gylym zhane koldanu ekinshi Eurazijalyk halykaralyk konferencijasynyn materialdary. – 2002. – 456 c.
Chauhan, V., Yu, J., Vuong, N., Tollefsen, K.E., Yauk, C.L. Considerations for application of benchmark dose modeling in radiation research: workshop highlights // International Journal of Radiation. – 2023. – 1320–1331 c.
Burtt, J.J., Akiba, S., Bazyka, D., Hatch, M., Bernstein, J.L. Radiation disasters–long term consequences: reflections and summary of a recent symposium // International Journal of Radiation Biology. – 2023. – 561–568 c.
Burtt, J.J., Leblanc, J., Randhawa, K., Laurier, D., Chauhan, V. Radiation adverse outcome pathways (AOPs) are on the horizon: advancing radiation protection through an international horizon-style exercise // International Journal of Radiation Biology. – 2022. – 1763–1776 c.
Leblanc, J.E., Burtt, J.J. Radiation biology and its role in the Canadian radiation protection framework // Health Physics. – 2019. – 319–329 c.
Ishhanov, B.S. Radioaktivnost' atomnyh jader : Uchebnoe posobie / B.S. Ishhanov [i dr.] // Universitetskaja kniga. – Moskva, 2017. – 252 c.
Aliev, R.A., Kalmykov, S.N. Radioaktivnost' : Uchebnoe posobie // Lan'. – 2022. – 304 c.
Goulet, R.R., Newsome, L., Vandenhove, H., Beaugelin-Seiller, K., Beresford, N.A. Best practices for predictions of radionuclide activity concentrations and total absorbed dose rates to freshwater organisms exposed to uranium mining/milling // Journal of Environmental Radioactivity. – 2022. https://doi.org/10.1016/j.jenvrad.2022.106826
Burtt, J.J., Leblanc, J., Randhawa, K., Laurier, D., Chauhan, V. Radiation adverse outcome pathways (AOPs) are on the horizon: advancing radiation protection through an international Horizon-Style exercise // International Journal of Radiation Biology. – 2022. – 1763-1776 c.
Kothamasi, D., Wannijn, J., Van Hees, M., Vanhoudt, N., Vandenhove, H. Exposure to ionizing radiation affects the growth of ectomycorrhizal fungi and induces increased melanin production and increased capacities of reactive oxygen species scavenging enzymes // Journal of Environmental Radioactivity. – 2019. – 16–22 c.
Borshhegovskaja, P.Ju., Rozanov, V.V., Studenikin, F.R. Vvedenie v radiobiologiju : Uchebnoe posobie // Moskva, 2019. – 78 c.
Lysenko, N.P., Pak, V.V., Rogozhina, L.V., Kusurova, Z.G. Radiobiologija // Uchebnik // Sankt-Peterburg: Lan'. – 2023. – 572 c.
Dzhojner, M.S. Osnovy klinicheskoj radiobiologii // 2021. – 16 c.
Beresford, N.A., Beaugelin-Seiller, K., Barnett, C.L., Yankovich, T.L., Copplestone, D. Ensuring robust radiological risk assessment for wildlife: Insights from the International Atomic Energy Agency EMRAS and MODARIA programmes // Journal of Radiological Protection. – 2022. https://doi.org/10.1088/1361-6498/ac6043
Goulet, R.R., Newsome, L., Vandenhove, H., Beaugelin-Seiller, K., Beresford, N.A. Best practices for predictions of radionuclide activity concentrations and total absorbed dose rates to freshwater organisms exposed to uranium mining/milling // Journal of Environmental Radioactivity. – 2022. https://doi.org/10.1016/j.jenvrad.2022.106826
Burtt, J.J., Leblanc, J., Randhawa, K., Laurier, D., Chauhan, V. Radiation adverse outcome pathways (AOPs) are on the horizon: advancing radiation protection through an international Horizon-Style exercise // International Journal of Radiation Biology. – 2022. https://doi.org/10.1080/09553002.2022.2121439
Kothamasi, D., Wannijn, J., Van Hees, M., Vanhoudt, N., Vandenhove, H. Exposure to ionizing radiation affects the growth of ectomycorrhizal fungi and induces increased melanin production and increased capacities of reactive oxygen species scavenging enzymes // Journal of Environmental Radioactivity. – 2019. https://doi.org/10.1016/j.jenvrad.2018.11.005
Bekman, I.N. Atomnaja i jadernaja fizika: radioaktivnost' i ionizirujushhie izluchenija : Uchebnik // JuRAJT. – 2017. – 399 c.
Vandenhove, H., Bradshaw, C., Beresford, N.A., Real, A., Garnier-Laplace, J. ALLIANCE perspectives on integration of humans and the environment into the system of radiological protection // Annals of the ICRP. – 2018. https://doi.org/10.1177/0146645318756831
Gilbin, R., Arnold, T., Beresford, N.A., Vidal, M., Vives i Batlle, J. An updated strategic research agenda for the integration of radioecology in the European radiation protection research // Journal of Environmental Radioactivity. – 2021. https://doi.org/10.1016/j.jenvrad.2021.106697
