БАТЫС ҚАЗАҚСТАНДА ЕРКЕКШӨПТІҢ ЖАБАЙЫ ӨСЕТІН ЖЕРГІЛІКТІ ГЕНДІК ҚОРЫН КЕШЕНДІ ЗЕРТТЕУ
DOI:
https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-3-3-53-64Ключевые слова:
еркекшөп, гендік қор, өнімділік, коллекциялық питомник, масақ, фенологиялық бақылау, вегетациялық кезеңАннотация
Зерттеу мақсаты - селекциондық қолданыс мақсатында кешенді шаруашылық құнды белгілері бойынша сорт-донорларды жинап үлгілерді іріктеу және еркекшөптің жергілікті генетикалық ресурстарының генетикалық, түрлік алуандылығына мақсатты жинақ жүргізу және жұмылдыру.Зерттеу нәтижесінде Батыс Қазақстан облысының Чапай, Бәйтерек, Тайпақ, Бөрлі, Теректі аудандарынан жиналған 390 сынама 2021-2023 жылдарға егіс генофондының коллекциондық питомнигінде кешенді түрде бағаланды. Негізгі экономикалық құнды сипаттамалары бойынша 20 үлгі анықталды. 2021 жылы егуге арналған коллекциондық питомникте көпжылдық бақылаулар нәтижесі бойынша 20 еркекшөптің сынамасы Жайық тар масақты және Тайпақ стандарттарынан жоғары болды. 2024 жылы ең жоғары өнімді құрғақ массалық шығымдылығы бойынша олар нормадан 21-49%-ға, сібірлік үлгілер 18-42%-ға, шөлді үлгілер бойынша жоғары болды 14-32%. 2022 егіс жылында коллекциялық питомнигінде жүргізілген көпжылдық бақылаулардың нәтижелері бойынша еркекшөптің шөлейтті түрінің оқшауланған үлгілері құрғақ массалық шығымдылық бойынша нормадан 11-78% артық, кең масақты түрі 16-50%, сібір түрінің 2 үлгісі стандарттан 26-29% жоғары, қалғандары стандарт деңгейінде болды. 2023 егіс генофонды коллекциялық питомнигіндегі тәжірибелік материалдарды талдау есепті жылы жасыл және құрғақ массалық шығымдылық сияқты өнімділік белгілері бойынша 18 еркекшөп сынамасы анықталғанын көрсетті. Ең жоғары өнімді құрғақ массалық шығымдылық бойынша олар стандарттан 21-49%, сібірлік үлгілер 18-42%, шөлді үлгілер 14-32% жоғары өнімділікті көрсетті.
Библиографические ссылки
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Лапенко Н. Г., Хонина О. В., Костицын Р.Д. Влияние деструктивных факторов на растительность степных экосистем. // Аграрный вестник Урала. - 2023. - №08 (237).- С.68-77.
Смуров С. И., Григоров О. В. Ермолаев С.Н. Влияние изменения климата на урожайность культур и запасы почвенной влаги. // Аграрный вестник Урала. - 2023.- №06 (235).- С.35-52.
Хлесткина Е.К., Чухина И.Г. Генетические ресурсы растений: стратегия сохранения и использования. // Вестник Российской Академии наук. - 2020. -Т 90. -№6.- С.522-527.
Савченко И.В. Генетические ресурсы – основа инновационного развития растениеводства. // АграрнаянаукаЕвро-Северо- Востока. - 2017.- №1.- С.4-9.
B. Mukhambetov. A study of productivity of alfalfa with melilot grass mixture and methods for developing their layer in the Caspian plain on irrigation /R. Abdilov, I. Didenko, N. Zamzamova and D. Bogdanova // Participated in the III International Scientific Conference AGRITECH-III – 2020: Agribusiness, Environmental Engineering and Biotechnologies in june, 2020 / Volgograd-Krasnoyarsk, Russia, С.1-5.
Цыганков В.И., Цыганкова М.Ю., Цыганков А.В. Формирование и использование генофонда зерновых, крупяных и зернобобовых культур в селекции на адаптивность к сухостепным условиям Казахстана. /Генофонд и селекция растений в 2 т. [Текст]: - Т.1: Полевые культуры: доклады и сообщения I Международной научно-практической конференции (пос. Краснообск, 9-13 апреля 2013 г.) / Рос. акад. с.-х. наук. Сиб. регион. отд-ние. Сиб. науч.-исслед. ин-т растениеводства и селекции. – Новосибирск, 2013. – С. 526-533.
Корякина В.М. Изучение житняка в условиях Якутии //Материалы 22 Международной научно-практической конференции «Аграрная наука – сельскохозяйственному производству Сибири, Казахстана, Монголии, Беларуси и Болгарии» - Новосибирск: СФНЦА РАН, -2019.- С.37-42.
ТимошенковаТ.А. Использование генетических ресурсов ВИР в селекции пшеницы на высокое качество и продуктивность для условий степи Оренбургского Государственного аграрного университета. - 2023.- №6 (104). - С.27-32.
Диденко, И.Л. Изучение коллекции дикорастущего житняка сухих степей Западного Казахстана на выявление полезных признаков [Текст] / И.Л Диденко, В.Б. Лиманская, Р.С. Сарсенгалиев, Г.Х. Шектыбаева, Г.К. Иманбаева // Пермский аграрный вестник. 2021.-№ 3 (35).-28-36.
Иванов А.М., Сосков Ю.Д., Бухтеева А.В. Ресурсы многолетних кормовых растений Казахстана. - Алма-Ата, 1986.- 217с.
Исмаилов Б.А., Бекбауов М.Д., Кенжегалиев Г.К., Жаксымбет З. Генетический резерв кормовых видов растений предгорно-степной зоны для использования в селекции // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана. -2012. - №4. - С. 13-15.
Диденко И.Л., Лиманская В.Б, Буянкин В.И. Степи междуречья Волги и Урала как центр происхождения и формирования видов житняка в Северной Евразии сборник статей Межд. научн.- практик. конф. / «Вавиловские чтения 2020» посвященной 100–летию открытия закона гомологических рядов и 133-летию со дня рождения академика Н.И. Вавилова. Саратов: Изд-во Амирит, 2020.-С.11-115.
Диденко И.Л., Лиманская В.Б., Сарсенгалиев Р.С.,Шектыбаева Г.Х., Иманбаева Г.К Изучение коллекции дикорастущего житняка сухих степей Западного Казахстана на выявление полезных признаков // Научно-практический журнал- http://agrovest.psaa.ru Пермский Аграрный Вестник, № 3 (35). РФ, г.Пермь. ФГБОУ ВО, Пермский ГАТУ, 2021, С.28-36.
Абугалиев И.А. Некоторые итоги и задачи научных учреждений по выполнению программ генофонда с/х культур // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана. - 2000. - №7. - С. 23-24.
Уразалиев Р.А., Есембекова М.А. Алимгазинова Б.Ш. Проблемы инвентаризации, сохранения и изучения генофонда сельскохозяйственных культур Казахстана. Биологические основы селекции генофонда. Матер. Межд. конф., посвященной академии НАНРК, РАСХН, УААИ. Алматы, Казахский национальный университет. - 2005.- С. 267-270.
Абдулаев Ф.Х. Проектирование запросов, форм и отчетов информационной системы по генетическим ресурсам растений. – 2020.- №27. -С. 93-100.
Методические указания по изучению коллекции многолетних кормовых трав // ВАСХНИЛ. ВИР. Л.: 1973. -36 с.
Базилова Д. С., Долинный Ю.Ю., Иванова Г. Н.Исходный материал для селекции яровой мягкой пшеницы в условиях Северного Казахстана. // Исследования, результаты. -2022.- №2.(94).- С.81-87.
Методические указания по селекции многолетних трав. М., // ВНИИ кормов им.
В.Р. Вильямса М, 1985. -188с.
Международный классификатор СЭВ семейства POACEAEBARNH (родов: PHLEUML., FESTUCAL., DACTYLISL., LOLIUML. и других многолетних злаковых). Л., 1985.- 37 с.
Доспехов Б.А. Методика полевого опыта (с основами статистической обработки результатов исследований). – М., 2012. – 352 с.
