ТОПЫРАҚ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІ ЖӘНЕ АЗОТ ТЫҢАЙТҚЫШЫН ЕНГІЗУ ӘДІСТЕРІНІҢ КҮРІШ ӨНІМДІЛІГІНЕ ӘСЕРІН ЗЕРТТЕУ
DOI:
https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-3-4-88-99Ключевые слова:
күріш, топырақ,өңдеу, топырақ тығыздығы, ресурс, технология, ауылшаруашылығы, азот тыңайтқышыАннотация
Мақалада Қазақстандық Арал өңірі жағдайындағы күріш жүйелерінде жоғары әлеуеттік өнімді қамтамасыз ете алатын топырақ өңдеудің және азот тыңайтқышын енгізудің жетірілдірілген, ресурсүнемдегіш және тиімді технологиясын қолдану және маңыздылығын зерттеу нәтижелері келтірілген. Ауылшаруашылық өндірісінде ресурсүнемдегіш технологияларды қолдану, энергия тұтынуды төмендетудің қажетті факторы болып табылады. Суармалы егіншілікте мұндай технологиялар, топырақ құнарлылығын сақтауды және жақсартуды қамтамасыз етеді.
Жерді өңдеудің заманауи жүйесінде және фосфор-калий минеральды тыңайтқыштары фонында пайдаланатын азот тыңайтқыштарының түрлері мен мөлшерлері, оларды енгізу тәсілдері мен мерзімдерінің топырақ құрамындағы азот режиміне, күріш дақылының өсуі мен дамуына әсер етеді. Өсімдіктің қарқынды дамуының әртүрлі фазаларындағы азоттың пайдаланылуы, азот тыңайтқышы әсерінен күріш өсімдігінің негізгі және қосалқы өнімімен шығуына және азот тыңайтқышының тиімділігін анықтауға мүмкіндік береді.
Топырақ өңдеу егіншілік жүйесінің ең маңызды бөлігі болып табылады,оның үлесіне дәнді дақылдарды өсіру кезіндегі барлық энергетикалық шығындардың жартысына жуығы тиесілі. Бұл шығындарды өңдеу тереңдігін,өңдеу санын оңтайландыру және қуатты аз қажет ететін тәсілдерді пайдалану нәтижесін де азайтуға болады. Сондай-ақ жаңа топырақ өңдеуші құралдардың (қайтармалы соқалар, біріктірілген агрегаттар, себу кешендері) және егіншіліктің қуат үнемдеуші технологияларының өндіріске енуі нақты аймақтық жағдайларда бүкіл топырақ өңдеу жүйесін жетілдірілуді қажет етеді.
Библиографические ссылки
Харитонов, Е.М. Система рисоводства Краснодарского края [Текст] /учеб. пособ. под. общ.ред. Е.М.Харитонова // –Краснодар.: ВНИИ риса. 2011. – 316 с.
Пак, А.Н. Новые технологии создания Казахстанских сортов риса [Текст] / А.Н. Пак
«Научные приоритеты и новые технологии в XXI веке» // Тезисы докладов II – Международной конференции . –Алматы.: 2004. – 24 с
Уджуху, А.Ч. Регулирование почвенного плодородия в рисовых севооборотах [Текст] / А.Ч.Уджуху, В.Ф.Шащенко. – Краснодар.: Советская Кубань, 2003. – 192с.
Уджуху, А.Ч. Влияние различных форм азотных удобрений на рост растений и формирование ассимиляционной поверхности листьев риса [Текст] / А.Ч. Уджуху Бюлл. НТИ ВНИИ риса. – Краснодар.. 1988.-№37. – С.27-30.
Умирзаков, С.И. Инновационный путь развития рисоводства Казахстана: проблемы и перспективы. Сборник материалов Международной научно-практической конференции [Текст] / С.И. Умирзаков «Научно-инновационные основы развития рисоводства в Казахстане и странах зарубежья» посвященная 80-летию со дня организации КазНИИ рисоводства им. И.Жахаева // – Кызылорда.: Изд «Ақмешіт баспа үйі». 2012. – С.17-20.
Жайлыбай, К.Н. Күріш егіншілігі және экология.[Мәтін] / К.Н. Жайлыбай, – Алматы: Арна, 2006. –182 б.
https://kapital.kz/economic/116304/v-kazakhstane-sokrashchayut-posevnyye-ploshchadi- risa.html
https://eec.eaeunion.org/upload/medialibrary/4a2/Obzor-razvitiya-risovodstva-v- gosudarstvakh_chlenakh-EAES-v-2013_2017-gg.pdf
Жайлыбай, К.Н. Күріш өсіру технологиясының негізгі бағыттары және тарихи қалыптасуы [Мәтін] / К.Н. Жайлыбай, Т.Қ Қарлыханов. – Жаршы. 2004. –№8. –Б.40-42.
Таутенов, И.А. Влияние азотных удобрений на продуктивность риса и агроэкологическое состояние рисовых агроландшафтов [Текст] / И.А.Таутенов.,С.Ж.Бекжанов.,Б.Ш.Култасов // Западно-Казахстанского аграрно- технического университета имени Жангир хана. Научно-практический журнал «Наука и образование» // №1-2(58). 2020. – С.70-74.
Жайлыбай, К.Н. Современное состояние орошаемых земель в Приаралье, перспективы возделывания риса и нетрадиционных культур в рисовом севообороте в аспекте диверсификации растениеводства [Текст] / К.Н.Жайлыбай // Освоение целинных и залежных эемель:история и современность. Астана.: 2004. – С.268-275.
Tokhetova, L.A. Perspectives for cultivation of diversified crops in a rice (Oryza sativa L.)-based crop rotation in the Kyzylorda region, Kazakhstan [Тext]: / L.A. Tokhetova., B.K Baizhanova., A.T. Baykenzhieva., B,SH. Kultasov., P. Tihomir // zemiljistei biljka– soil and plant70(1):1-12, 2021, P.68-85. DOI:10.5937/ZemBilj2101068T.
Шермагамбетов, К. және басқалар. Күріш ауыспалы егісін игеру –топырақ құнарлылығын арттыру және арамшөптермен күресудің биологиялық тәсілі [Мәтін] / К. Шермагамбетов // Жаршы.–2004, –№ 4. – Б.34-36.
Алтынсариев, А.Ж. Влияние приемов обработки пласта многолетних трав на условия плодородия рисовых полей [Текст] / А.Ж. Алтынсариев., Ж.И. Қожабаев., А. Махажанова // Сборник материалов Международной научно-практической конференции
«Научно-инновационные основы развития рисоводства в Казахстане и странах зарубежья» посвященная 80-летию со дня организации КазНИИ рисоводства им. И. Жахаева Кызылорда: Изд «Ақмешітбаспа үйі». – 2012. – С.198-199.
Таутенов, И.А. Агроэкологические и морфофизиологические основы минерального питания и продуктивности риса [Текст] / И.А. Таутенов., К.Н. Жайлыбай., К.С. Баймбетов // Алматы.: Ғылым. 2003. –180 с.
Белоусов, Е.И. Окислительно-восстановительный режим почвы полей рисового севооборота в межвегетационный период [Текст] / Е.И. Белоусов Рисоводство, –№4–2004. –С.105-109.
Гуторова, О.А. Особенности развития восстановительных процессовв лугово- черноземовидной почвепри длительном затоплении [Текст] / О.А. Гуторова., А.Г. Ладатко
// Совершенствование систем земледелия в различных агроландшафтах Краснодарского края / Матер.науч.-прак.конф. (18-20 марта 2004г.) . –Краснодар.: 2004. – С.219-220.
Жайлыбай, К.Н. Тыңайтқыштар мөлшеріне байланысты агроценозда түйежоңышқа мен арамшөптердің өзара әсерлесуі және өнімнің қалыптасуы / К.Н. Жайлыбай., К.А. Мырзабек., К. Шермағанбетов // Жаршы. –№8. –2010. –Б.52-57.
Система сельскохозяйственного производства Кызылординской области [Текст] / (Рекомендации). –Алматы.: Бастау. –2002. – 412 с.
Нұрмаш, Н.К. Арал өңірінің экологиялық-агромелиоративтік жағдайы,егіншілік саласын әртараптандыру және ғарыштан дистанциондық зерттеу мүмкіндіктері [Мәтін] / Н.К. Нұрмаш., Н.Р. Муратова., К.С Баймбетов., С. Сағымбаев // Жаршы. –№3. –2005. – Б.46-51.
Жайлыбай, К.Н. Күріш неліктен суда өседі мүмкіндіктері [Мәтін] / К.Н. Жайлыбай.
// Жаршы.: 2011. №2. – Б.16-19.
Таутенов, И.А., Арал өңірінде күріштің ресейлік лидер және янтарь сорттарының тұқым шаруашылығының ерекшеліктері [Мәтін] / И.А.Таутенов., Б.Қ.Байжанова., Н.Ш.Нургалиев.,Д.Т.Исин // Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университетінің ғылыми-практикалық журналы. Ғылым және білім –№4 (53), –2018. – 74- 79 б.
Зеленский, Г. Л. Сорт риса лидер: биологическое обоснование элементов агротехники [Текст] / Г. Л. Зеленский., И.А.Таутенов., С.Ж.Бекжанов., Б.Ш.Култасов., Р.Н.Сматов // Вестник Кызылординского государственного университета имени Коркыт Ата –№2(53).–2019. – С.131-137.
