АҚСУ-ЖАБАҒЫЛЫ ҚОРЫҒЫНЫҢ ҚҰМЫРСҚАЛАРЫНЫҢ ТҮР ҚҰРАМЫ МЕН ӨСІМДІКТЕРДІҢ ӨСУІНДЕГІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ РӨЛІ
DOI:
https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-4-3-16-25Ключевые слова:
Ақсу-Жабағылы қорығы, құмырсқалар, Formicidae, биоалуантүрлілік, экожүйе,Formica, CamponotusАннотация
Мақалада Ақсу-Жабағылы мемлекеттік табиғи қорығы мен оған іргелес аймақтарда Дарбаза, Жетімсай, Байбарақ және Кіші Қайыңды аңғарларында, сондай-ақ Сайрам-Өгем ұлттық табиғи паркі аймақтарында құмырсқалардың (Formicidae) түр құрамы мен мен олардың өсімдіктердің өсуіндегі экологиялық рөлі зерттелді. Далалық зерттеу жұмыстары 2025 жылдың маусым–тамыз айлары аралығында жүргізілді. Құмырсқаларды жинау және тіркеу үшін стандартты энтомологиялық әдістер кешені қолданылды.
Нәтижесінде Formicidae тұқымдасына жататын 7 туыс және 15 түр анықталды. Ең кең таралған туыстар — Formica, Camponotus және Lasius, олардың арасында басым түрлерге Formica rufa, Formica cunicularia, Formica fusca, Lasius niger, Tetramorium caespitum және Cataglyphis aenescens жатқызылды. Сонымен қатар сирек кездесетін Formica exsecta және Camponotus turkestanicus түрлері тіркелді. Түрлердің таралуы мен жиілігі биотоптық және биіктік айырмашылықтарға, сондай-ақ экожүйенің ылғалдылығы мен өсімдік жамылғысына тәуелді екені анықталды. Құмырсқалардың топырақ құрылымын жақсартуда, органикалық қалдықтарды ыдыратуда және кейбір өсімдік түрлерінің тұқымдарының таралуына қатысуы олардың өсімдік қауымдастықтарының тұрақтылығын сақтауда маңызды экологиялық рөл атқаратынын көрсетті.
Зерттеу нәтижелері Ақсу-Жабағылы қорығы мен оның маңындағы аумақтардың құмырсқа фаунасы экологиялық тұрғыдан бай әрі алуан түрлі екенін айқындап, аймақтың өсімдік жамылғысын сақтау мен биологиялық әртүрлілікті тұрақтандыруда маңызды мәнге ие екенін дәлелдейді. Жұмыс Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі қаржыландырған BR24993060-OT-24 «Батыс Тянь-Шань жабайы жануарларын сақтау және ұтымды пайдалану мақсатында олардың кадастрын жүргізудің ақпараттық жүйесін әзірлеу» ғылыми жобасы аясында орындалды.
Библиографические ссылки
Subedi, I., Budha, P. B., Bhusal, D. R., Koirala, M. Diversity and distribution of forest ants (Hymenoptera: Formicidae) in different altitudinal gradients of mid-hill forests of Nepal // Insects. — 2021. — Vol. 12 (12). — P. 1128. — DOI: 10.3390/insects12121128.
Guénard, B., Weiser, M. D., Gómez, K., Narula, N., Economo, E. P. The Global Ant Biodiversity Informatics (GABI) database: synthesizing data on the geographic distribution of ant species (Hymenoptera: Formicidae) // Myrmecological News. — 2017. — Vol. 24. — P. 83–89.
AntWiki. (2025). AntWiki: The Ants — Online Database of Ant Species. URL: https://www.antwiki.org
Перфильева, К. С. Муравьи мелового бирманского янтаря: морфологические особенности и структура сообщества // Журнал общей биологии. — 2022. — Т. 83, № 3. — С. 183–201. DOI: 10.31857/S0044459622030058.
Новгородова, Т. А., Рябинин, А. С. Трофобиотические связи муравьев (Hymenoptera, Formicidae) и тлей (Hemiptera, Aphidomorpha) в Южном Зауралье // Известия Саратовского университета. — 2015. — Т. 15, № 2. — С. 98–107. DOI: 10.18500/1816-9775-2015-15-2-98-107.
Yek, S. H., Behzad, H., Şekercioğlu, Ç. H. The effects of anthropogenic disturbance and seasonality on ant communities // PeerJ. — 2023. — Article 16157. DOI: 10.7717/peerj.16157.
Lanhoso, H., Vieira, M. E. L., Pacheco, P. Jr., Teseo, S., Châline, N., Ferreira, R. S. Composition and inter-species relationships within ant communities across differentially anthropized urban environments: a case study // International Journal of Tropical Insect Science. — 2023. — Vol. 44, No. 1. — P. 129–138. DOI: 10.1007/s42690-023-01144-x.
AntWeb. Version 8.91.2: AntWeb – Ants of the World [Электронный ресурс]. — 2025. URL: https://www.antweb.org
Tinaut, A. Rossomyrmex quandratinodum Xia & Zheng, 1995, a new ant species for Kazakhstan (Hymenoptera, Formicidae) // Graellsia. — 2008. — Vol. 64. — Р. 12. DOI: 10.3989/graellsia.2008.v64.
Radchenko, A. G., Perepechenko, Yu. L., Cherkasova, V. V., Podolian, V. V. Ant type specimens (Hymenoptera, Formicidae) in the collection of Volodymyr Opanasovych Karawajew. Communication 2. Dolichoderinae // Zootaxa. — 2024. — Vol. 5432, No. 2. — P. 101–117. DOI: 10.11646/zootaxa.5432.2.7
Islyamov, M. Diversity of insects (Insecta) Aksu-Zhabaglinsky Reserve // Kazakhstan Zoological Bulletin. — 2023. — Vol. 4, No. 2. DOI: 10.54944/kzbfi168pd12.
Rakhimova, Y. V., Nam, G. A., Yermekova, B. D., Jetigenova, U. K., Yessengulova, B. Zh. Ecological and trophic differentiation of fungal diversity in Aksu-Zhabagly Nature Reserve (Kazakhstan) // Contemporary Problems of Ecology. — 2017. — Vol. 10, No. 5. — P. 511–523. DOI: 10.1134/S1995425517050110.
Ақсу-Жабағылы мемлекеттік табиғи қорығы. (2024). Ақсу-Жабағылы: Мемлекеттік табиғи қорық. — 85 б. URL: https://example.com/aksu-jabagly-2024.pdf
Ilina, V. The role of Aksu-Zhabagly Biosphere Reserve in the bird conservation of West Tien Shan // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. — 2019. — Vol. 298, Issue 1. — Art. 012007. DOI: 10.1088/1755-1315/298/1/012007.
Herrero, M., Thornton, P. K., Gerber, P., Reid, R. S. Assessing the impacts of livestock production on biodiversity in rangeland ecosystems // Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (PNAS). — 2011. — Vol. 108, No. 52. — P. 20895–20900. DOI: 10.1073/pnas.1011013108.
Guénard, B., Weiser, M. D., Gómez, K., Narula, N., Economo, E. P. The Global Ant Biodiversity Informatics (GABI) database: synthesizing data on the geographic distribution of ant species (Hymenoptera: Formicidae) // Myrmecological News. — 2017. — Vol. 24. — P. 83–89.
Бугрова, Н., Омельченко, Л., Чеснокова, С. Видовой состав муравьев (Hymenoptera, Formicidae) // Динамика экосистем Новосибирского Академгородка. — 2013. — № 1. — С. 269–272.
Новгородова, Т. А., Гаврилюк, А. В. Степень защиты различных муравьев (Hymenoptera: Formicidae) обеспечивают тли от афидофагов // Европейский энтомологический журнал. — 2012. — Т. 109, № 2. — С. 187–196.
Назарбеков, Ә., Қасымханова, Б., Қуанышбаева, М., Сапарова, Г. Семей өңіріндегі құмырсқалардың түрлік құрамы // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. Биологиялық ғылымдар сериясы. — 2024. — Т. 146, № 1. — Б. 76–86. DOI: 10.32523/2616-7034-2024-146-1-76-86.
Pavlova, N. S., Anikin, V. V. Foraging and Daily Activity Features of Ants of the Genus Formica (Insecta, Hymenoptera) in Forest–Steppe Biotopes of Saratov Oblast // Biology Bulletin (Russian Academy of Sciences). — 2019. — Vol. 46, No. 10. — P. 1313–1316. DOI: 10.1134/S1062359019100248.
Véle, A., Holuša, J. Microclimatic conditions of Lasius flavus ant mounds // International Journal of Biometeorology. — 2017. — Vol. 61, No. 6. — P. 957–961. DOI: 10.1007/s00484-016-1275-z.
