ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫ АУМАҒЫНДАҒЫ СЕКСЕУІЛ ОРМАНДАРЫ ЖАҒДАЙЫН САЛЫСТЫРМАЛЫ БАҚЫЛАУ (ШИЕЛІ ЖӘНЕ ҚАРМАҚШЫ АУДАНДАРЫНЫҢ ОРМАН ҚОРЫ МЫСАЛЫНДА)
DOI:
https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-4-3-92-102Ключевые слова:
Қызылорда облысы, сексеуіл, орман қоры, экожүйе, шөлейттену, салыстырмалы талдау, тұрақтылық.Аннотация
Бұл мақалада Қызылорда облысындағы сексеуіл ормандарының жағдайына кешенді салыстырмалы бағалау берілген. Зерттеу 2025 жылдың жазында Шиелі және Қармақшы аудандарының орман қорықтарында жүргізілді. Сексеуіл алқаптарының экологиялық және морфологиялық сипаттамалары, алқаптардың тығыздық параметрлері, өсімдіктердің құрылымы және орман биоценоздарының қазіргі үрдістері зерттелді. Қызылорда облысы - өте құрғақ климаттық жағдайлармен сипатталатын шөлді аймақ: ыстық және ұзақ жаз, қыста суық және аз қар, орташа жылдық жауын-шашынның төмендігі (100-150 мм). Мұндай жағдайларда сексеуіл (Haloxylon Bge.) табиғи ормандардың негізгі түрі болып табылады, жылжымалы құмдарды бекітеді, шөлейттену процестерінің күшеюіне жол бермейді және аймақтың экологиялық тепе-теңдігін сақтауда маңызды рөл атқарады.
Соңғы бес жылдағы деректерге негізделген салыстырмалы талдау сексеуіл ормандарының жағдайы табиғи факторлардың (климаттық құрғақшылық, жел эрозиясы, топырақтың деградациясы) және антропогендік факторлардың (жайылым, экономикалық қысым және техногендік әсерлер) әсерінен өзгеретінін көрсетті. Кейбір аудандарда алқаптар сиреп, қалпына келу процестері азайып бара жатқаны, ал басқа аймақтарда тұрақтылық немесе оң үрдістер байқалып жатқаны анықталды. Бұл зерттеулердің нәтижелері құрғақшылық климаты күшейіп келе жатқанда сексеуіл экожүйелерін сақтау, қалпына келтіру және олардың төзімділігін арттыру бойынша ғылыми негізделген шараларды әзірлеуге практикалық тұрғыдан әсер етеді.
Библиографические ссылки
Ahmetov R.S. Qazaqstandagy negizgi topyraq onde tasilderine bailanysty qara seksewil (Haloxylon aphyllum) owi men damyy // Gylym habarshysy (KazATU). 2022. Elektrondyq resurs. URL: https://bulletinofscience.kazatu.edu.kz/index.php/bulletinofscience/article/view/1251
Zhaglovskaya A.A. Kazakhstan daghy seksewil qauymdastyqtarynyn populyaciyalyq qurylymy men floralyq erekshelikteri // Aimaktyq zerttey esebi. 2019. Elektrondyq resurs. URL: https://tou.edu.kz/images/february2019/esimova_dd/EDD_scps4.pdf
Izdenister, natizheler Issledovaniya, rezultaty. Aral tenizi tabanynda qara seksewil (Haloxylon aphyllum) otirǵyzy // Izdenister, natizheler Issledovaniya, rezultaty. 2023. 1(97). Elektrondyq resurs. URL: https://www.academia.edu/113801238/
ResearchGate. Terms for creation of forest crops of black saxaul (Haloxylon aphyllum) in West Kazakhstan. 20212024. Elektrondyq resurs. URL: https://www.researchgate.net/publication/369720883
Qazaqstan Respublikasynyn Orman Kodeksi. 2003 (2017 tuzetwler men). FAOLEX. Elektrondyq resurs. URL: https://faolex.fao.org/docs/pdf/kaz41426E.pdf
UNCBD. Kazakhstan Sixth National Report. 2018. Elektrondyq resurs. URL: https://www.cbd.int/doc/nr/nr-06/kz-nr-06-en.pdf
AFOCO. Investigation of the resistance of black saxaul (Haloxylon aphyllum). Regional Project. Elektrondyq resurs. URL: https://afocosec.org/project/020/
Matsui K. Soil properties determining mortality and growth of Haloxylon aphyllum in the Aral region, Kazakhstan // Journal of Arid Environments. – 2019. – URL: https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/15324982.2018.1496187
Terletskaya N.V., Kharatyan M.A., Sokolova E.M. Anatomical and metabolome features of Haloxylon spp. damaged by gall-forming insects // Plants. – 2024. – URL: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11084765/
Xiao F., Tang L., Li Y. Predicting the potential distribution of Haloxylon ammodendron under climate change scenarios (MaxEnt) // Biology. – 2023. – Vol.13(1). – URL: https://www.mdpi.com/2079-7737/13/1/3
Mu X.-H., Du L., Zheng X.-J. Population regeneration of two Haloxylon species depending on groundwater depth // Environmental and Experimental Botany. – 2024. – DOI: 10.1016/j.envexpbot.2024.105834
Peng L. et al. Impacts of groundwater depth and tree age on hydraulic performance of Haloxylon ammodendron // Plant Science. – 2024. – Article 100659.
Osmonali B.B. et al. Contributions to the flora of Kazakhstan: genera Arthrophytum and Haloxylon // Plant Systematics and Evolution. – 2025. – URL: https://link.springer.com/article/10.1007/s00606-024-01926-x
Gomaa N.H. et al. Facilitation by Haloxylon persicum shrubs enhances soil seed bank // Scientific Reports. – 2023. – Vol.13. – URL: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10056119/
Thevs N., Wucherer W., Buras A. Spatial distribution and carbon stock of saxaul vegetation // Journal of Arid Environments. – 2013. – Vol.90. – P.29–35.
Song S., Xu D., Zhang X. Afforestation subsidy determination for Haloxylon ammodendron // Forests. – 2022. – 13(497). – DOI: 10.3390/f13040497.
Growth and carbon storage of black saxaul in afforested sites of the Aralkum Desert // Korean Environmental Journal (EBR). – URL: https://www.ebr.or.kr/journal/article.php?code=699
Chen Z. et al. Potential distribution of Haloxylon ammodendron in Central Asia under climate change // Journal of Arid Land. – 2024. – DOI: 10.1007/s40333-024-0061-8.
Li R., Zhou H., Fan Z. Monitoring desert vegetation via remote sensing in drylands of Central Asia // Remote Sensing of Environment. – 2021. – Vol.259. – DOI: 10.1016/j.rse.2021.112408.
Prishchepov A. et al. Dryland forest degradation monitoring with Sentinel-2 indices // Ecological Indicators. – 2022. – Vol.142. – DOI: 10.1016/j.ecolind.2022.109271.
Li J., Liu T., Zhang C., … The potential geographical distribution of Haloxylon across Central Asia under climate change in the 21st century // Agricultural and Forest Meteorology. 2019. Vol. 275, P. 243–254. DOI: 10.1016/j.agrformet.2019.05.027
Matsui K., Watanabe T., Kussainova M., Funakawa S. Soil properties that determine the mortality and growth of Haloxylon aphyllum in the Aral region, Kazakhstan // Arid Land Research and Management. 2018. DOI: 10.1080/15324982.2018.1496187
Chang H., An J., Khamzina A., Lee W.-K., Son Y. Growth and carbon storage of black saxaul in afforested areas of the Aralkum Desert // Korean Journal of Environmental Biology / Environmental Science & Ecological Engineering. 2019. (6 sites afforested 2000–2017)
Chen Z., Liu X., Cui X., Han Y., Wang G., Li J. Evaluating the response of δ¹³C in Haloxylon ammodendron, a dominant C₄ species in Asian desert ecosystems, to water and nitrogen addition as well as the availability of its δ¹³C as an indicator of water‑use efficiency // Biogeosciences. 2021. Vol. 18, P. 2859–2870. DOI: 10.5194/bg-18-2859-2021
Pourmeidani A., Amini E., Nasrollahi F., Mohammadi Y. Genetic Diversity and Population Structure of Haloxylon aphyllum in Iran by ISSR Markers // Acta Botanica Hungarica. 2023. Vol. 65(3‑4), P. 385–398. DOI: 10.1556/034.65.2023.3‑4.9
