ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫ, ҚАЗАЛЫ АУДАНЫНЫҢ АЙМАҚТАРЫНАН ЖИНАЛҒАН ИКСОДИД КЕНЕЛЕРІН ҚАН ПАРАЗИТТЕРІНЕ ЗЕРТТЕУ
DOI:
https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-4-2-45-55Ключевые слова:
иксодид кенелері, пироплазмоз, ірі қара малы, Қызылорда облысы, мониторингАннотация
Қансорғыш кенелер арқылы берілетін трансмиссивтік инвазиялық аурулар (пироплазмоз, нутталиоз,тейлериоз, анаплазмоз) дене қызуының көтерілуімен, безгекпен, қаназдықпен, сарғыш тартумен, асқорыту, жүрек-тамыр, қозғалу жүйелерінің бұзылуымен, барлық өнімдердің төмендеуімен, өте жоғары денгейде өлуімен сипатталатын аурулар. Бұл топ аурулардың таралуы 15-тен 50 %-ға дейін жетеді.
Қазақстанда қазіргі күнге дейін белсенділігі төмен диагностикалық жиынтықтар қолданылады, мысалы преципитация реакциясы (ПР), агглютинация реакциясы (АР), желефекация реакциясы (ЖР), комплемент байланыстыру реакциясы (КБР) және т.б. Аталған реакциялар көптеген инвазиялық ауруларға анық және мезгілімен диагнозды қоюға қиыншылық тудырады.
Қызылорда облысы, Қазалы ауданының Қызылқұм, Майдакөл, Өркендеу және Қарашеңгел ауылдық округтерінің шаруашылықтарының «Қызылқұм» ауылдық округінде саны 18,8% құрайтын D.marginatus түрі тіркелген; «Майдакөл» ауылдық округінде -1,8%, «Өркендеу» ауылдық округінде D.marginatus түрі 1,8% -ды құрады және Қарашеңгел ауылдық округінде 16,0% құрады. Пироплазмозбен иксодид кенелерінің залалдануы бойынша жүргізілген зерттеулер нәтижесінде Өркендеу ауылдық округінің шаруашылықтарында жылқы мен ірі қара малдың пироплазмозына тұрақты қолайсыз, жалпы санының 42,8% мөлшерінде пироплазмамен ауырған иксодид кенелері анықталды. Пироплазмозға қолайсыз жылқы және ірі қара мал фермаларында кенелердің орташа залалдануы 21,5% құрады.
Библиографические ссылки
Эстрада-Пенья А., Соненшайн Д.Э. Глобальные закономерности распределения иксодовых клещей и влияние изменения климата // Parasites & Vectors. – 2023. – Т. 16, №1. – С. 54.
Sonenshine D.E. Ticks and Tick-borne Diseases of Animals and Humans. – London: Academic Press, 2022. – 472 p.
Medlock J.M., Leach S. Impact of land use and urbanization on tick-borne diseases // Vector-Borne and Zoonotic Diseases. – 2021. – Vol. 21, №8. – P. 603–616.
Ahmed J., Yin H., Schnittger L. Tick-borne haemoparasitic diseases in livestock: emerging threats and control strategies // Veterinary Parasitology. – 2020. – Vol. 283. – P. 109178.
Schnittger L., Rodriguez A.E., Florin-Christensen M. Molecular phylogeny and systematics of the Piroplasmida (Apicomplexa) // Parasites & Vectors. – 2021. – Vol. 14, №1. – P. 118.
Жалилов Б., Мусаева Г., Туребеков Н. Тиктермен зақымдалу және қан паразиттерінің таралуы бойынша оңтүстік Қазақстандағы мал шаруашылықтарының зерттелуі // Veterinary World. – 2023. – Т. 16, №4. – С. 812–819.
Abbas R.Z., Zaman M.A., Colwell D.D. Acaricide resistance in ticks: mechanisms, diagnosis, and control // Ticks and Tick-borne Diseases. – 2022. – Vol. 13, №3. – P. 101912.
Kazimírová M., Štibrániová I. Transmission of tick-borne pathogens: from vector biology to control // Frontiers in Cellular and Infection Microbiology. – 2021. – Vol. 11. – P. 620002.
Dantas-Torres F., Otranto D. The biology and ecology of tick vectors of zoonotic diseases // Parasites & Vectors. – 2020. – Vol. 13, №1. – P. 103.
Hornok S., Farkas R. Birds as hosts for immature stages of Hyalomma marginatum in Central Asia // Parasites & Vectors. – 2022. – Vol. 15, №1. – P. 98.
Шапиева З., Мусаева Г., Кенжегулова К. Экологиялық мониторинг иксодид кенелер мен олар тарататын аурулардың оңтүстік Қазақстандағы таралуы // Journal of Parasitology Research. – 2024. – №2314056.
Туребеков Н., Алимов А., Жубанова А. Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы бойынша Қазақстандағы эпидемиологиялық жағдай және бақылау шаралары // Vector-Borne and Zoonotic Diseases. – 2023. – Т. 23, №5. – С. 219–227.
Всемирная организация здравоохранения (ВОЗ). Crimean-Congo Hemorrhagic Fever – Global Situation Update. – Geneva: WHO, 2024. – 35 p.
Мусабаев Т., Кенжегулова К., Мусаева Г. Қызылорда облысында Hyalomma және Dermacentor туыстарына жататын кенелердің таралу ерекшеліктері // Veterinary and Animal Science. – 2023. – Т. 22. – С. 100269.
Kenzhegulova K., Shapieva Z., Musaeva G. Prevalence of tick-borne pathogens in livestock and ticks in southern Kazakhstan // Pathogens. – 2022. – Vol. 11, №9. – P. 983.
Абдигапбаров А., Шарипов Е., Бекетова А. Аридті аймақтардағы иксодид кенелердің экологиялық сипаттамасы // Eurasian Journal of Ecology. – 2021. – Т. 12, №3. – С. 45–53.
Abbas R.Z., Zaman M.A., Colwell D.D. Recent advances in the control of tick infestations in livestock // Frontiers in Veterinary Science. – 2021. – Vol. 8. – P. 676888.
Kutzner H., Lehmann L., Mehlhorn H. Development of novel acaricides against tick resistance // Veterinary Parasitology. – 2023. – Vol. 314. – P. 109872.
Karim S., Budachetri K., Adamson S. Tick-borne pathogen control: molecular approaches and vaccine perspectives // Pathogens. – 2020. – Vol. 9, №9. – P. 753.
Мусаева Г., Жубанова А., Ахметова А. Қызылорда облысында малдардың тиктермен зақымдалуының эпидемиологиялық талдауы // Бюллетень сельскохозяйственной науки Казахстана. – 2024. – №4 (68). – С. 22–29.
Жубанова А., Шарипова Д., Мусаева Г. Оңтүстік Қазақстандағы Hyalomma кенелерінің таралуы және олардың патогендермен зақымдану деңгейі // Журнал ветеринарной паразитологии. – 2023. – Т. 37, №2. – С. 111–118.
Ахметова А., Мусаева Г., Кенжегулова К. Молекулалық әдістер арқылы Dermacentor marginatus және Hyalomma anatolicum кенелерінде патогендердің анықталуы // Microorganisms. – 2024. – Т. 12, №5. – С. 845.
Roshdy M.A., El-Sayed A., Awad W. Histological alterations in tick organs exposed to acaricides // Experimental and Applied Acarology. – 2023. – Vol. 90, №2. – P. 175–188.
Бекетова А., Қайырбекова Ш., Мусаева Г. Қазақстандағы иксодид кенелердің ішкі мүшелерінің морфологиялық және ультрақұрылымдық ерекшеліктері // Veterinary Biology. – 2024. – Т. 3 (78). – С. 55–62.
Sultankulova K.T., Shynybekova G.O., Issabek A.U., Turebekov N., Sansyzbai A.R. Қазақстандағы малдардан жиналған кенелерден анықталған қоздырғыштардың таралуы // Pathogens. – 2022. – Т. 11, №10. – Б. 1206.
Ngoy S., Mutshembele A.M., Kabongo I., Mukendi S., Mumba T., et al. Кенелерді анықтауда MALDI-TOF масс-спектрометриясын қолдану // Parasites & Vectors. – 2021. – Т. 14. – Б. 589.
Diarra A.Z., Almeras L., Laroche M., Berenger J.M., Parola P. Кенелерді молекулалық және MALDI-TOF әдістерімен анықтау // Parasites & Vectors. – 2017. – Т. 10. – Б. 373.
Ostapchuk Y.O., Shchuchinova L.D., Dmitrovsky A.M., Turebekov N., Sultankulova K.T., et al. Қазақстанның оңтүстігіндегі қайталамалы қызба боррелияларымен залалданған кенелерге шолу // Ticks and Tick-borne Diseases. – 2024. – Т. 15, №4. – Б. 101121.
Dou T., Li S., Zhang Y., Zhou C., Liu S. Ересек иксодид кенелерін Раман спектроскопия әдісімен түрлік анықтау // Parasites & Vectors. – 2024. – Т. 17, №22. – Б. 145.
Perfilyeva Y.V., Turebekov N., Eskhozhina E., Shapieva Z., Sultankulova K.T., et al. Қазақстандағы кенелер мен олардың тасымалдаушы қоздырғыштары // Ticks and Tick-borne Diseases. – 2020. – Т. 11, №3. – Б. 101369.
Huynh L.N., Hoang N.T., Tran H.T., Nguyen T.M., Nguyen T.H., et al. Вьетнамдағы кенелер мен олардың қоздырғыштарын морфологиялық, молекулалық және MALDI-TOF әдістерімен анықтау // PLoS Neglected Tropical Diseases. – 2021. – Т. 15, №8. – Б. e0009702.
Turebekov N., Nurmakhanov T., Meka-Mechenko T., Shapieva Z., Perfilyeva Y., et al. Қазақстандағы кенелерден Rickettsia түрлерінің таралуы // Parasites & Vectors. – 2019. – Т. 12. – Б. 551.
Boyer P.H., Bernard S., Dégail B., Laroche M., Parola P. MALDI-TOF MS арқылы Ixodes туыстас кенелерді ажырату // PLoS ONE. – 2019. – Т. 14, №3. – Б. e0213300.
Hamlili F.Z., Helifi R., Kaidi R., Berenger J.M., Almeras L., Parola P. Түйе кенелерін MALDI-TOF әдісімен анықтау және оларға тән микроорганизмдерді табу // Microorganisms. – 2022. – Т. 10, №2. – Б. 399.
Daniel I., Gordon E., Loftin T., O’Neil E., Doudna J.A., et al. Солтүстік Америкалық кенелерді анықтауға арналған ашық MALDI-TOF MS дерекқоры // bioRxiv. – 2025. – DOI: 10.1101/2025.02.01.114237.
Sayakova Z.Z., Sultankulova K.T., Issabek A.U., Shynybekova G.O., Perfilyeva Y.V., et al. Қазақстанның оңтүстігіндегі Theileria annulata және Anaplasma spp. молекулалық зерттелуі // Veterinary Sciences. – 2025. – Т. 12, №9. – Б. 901.
Wagner E., Turebekov N., Eskhozhina E., Perfilyeva Y., Shapieva Z., et al. Қазақстандағы кенелерден анықталған Rickettsia тобының қоздырғыштарының таралуы // Scientific Reports. – 2022. – Т. 12. – Б. 16321.
Dou T., Zhang Y., Li S., Liu S., Zhou C. Кенелердің нәжістері арқылы Раман әдісімен түрін анықтау // Spectrochimica Acta Part A: Molecular and Biomolecular Spectroscopy. – 2022. – Т. 282. – Б. 121742.
Sultankulova K.T., Shynybekova G.O., Perfilyeva Y.V., Turebekov N., Sansyzbai A.R. Қазақстандағы кене арқылы берілетін қоздырғыштарға мониторинг жүргізу // Pathogens. – 2022. – Т. 11, №8. – Б. 874.
