ҚАЗАҚСТАНДЫҚ АРАЛ ӨҢІРІНДЕГІ ТІК ҚАШЫРТҚЫ ҰҢҒЫМАЛАРДЫҢ СУАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДІҢ ГИДРОГЕОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЛАРЫНА ӘСЕРІ
DOI:
https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-4-3-61-75Аннотация
Кеңес дәуірінде Қызылорда облысында 241 дана тік қашыртқы ұңғымалары жұмыс жасап
суармалы жерлердің гидрогеологиялық-мелиоративтік жағдайларын жақсартты, сонымен қатар жер
асты суларын қалыпты деңгейде ұстап, топырақтың екінші мәрте тұздану процестерінің алдын
алды.
Көптеген әсерлердің салдарынан бұл тік қашыртқы ұңғымалар жойылып бүгінгі таңда
Қызылорда облысы аймағында 18 данасы ғана жұмыс жасауда. Олар Шиелі ауданында 10-дана, 8-дана Сырдария ауданы, Нағи Ілиясов ауылында орналасқан.
Мақалада Қызылорда облысында орналасқан тік қашыртқы ұңғымалардың сапалық
көрсеткіштері және олардың суармалы жерлердің гидрогеологиялық- мелиоративтік жағдайларына
әсері айтылады.
Тікқашыртқы ұңғымаларалғаш рет АҚШ-та 1923-1925 жылдары қолданылған, ал Орта Азия
елдерінде 1950 жылдардан бастап кеңінен қолданыла бастады.
Дүние жүзінде тік қашыртқы ұңғымаларды қолданудың аясы 10миллион гектар данасады, тек
Үндістанның өзінде 12 миллионнан астам сорғы тұрақты жұмыс істейді.
Ірі күріш жүйелерінде жерді атыздармен бастырып суару бүкіл жер асты суларына тікелей
әсер етеді. Қазақстандық Арал өңірі секілді суармалы егістік жүйесі 100% қалыптасқан аймақтарда
жер асты сулары шамадан тыс көтеріліп,жерлердің екінші мәрте тұздануына әкеліп соқтыруда.
Өңірдегі күріш плантациясында жерді атыздармен бастырып суару бүкіл топырақтың литологиялық
қабатына, жер асты суларыныңдеңгейі мен сапасына тікелей әсер етеді.
Тік қашыртқы ұңғымалар тек жер астысуларынреттеуменшектелмейді, сонымен қатар
суармалы жерлердің мелиоративтік жағдайларын жақсартуға да мүмкіншіліктер туғызады.
Библиографические ссылки
Тоқтамысов А.М., Байманов Ж.Н., Мырзабек К., Елеуова Э.Ш., Баимбетова Г.З., Эффективность возделывания донника на корм при орошении в условиях Казахстанского Приаралья, Вестник Кызылординского университета имени Коркыт Ата, № 2 (73), https://doi.org/10.52081/bkaku.2025.v73.i2.249;
Ө.С.Баймаханов, Қызылорда облысының суармалы жерлерінің гидрогеологиялық- мелиоративтік жағдайын бағалау және жақсарту жолдары, УДК 626.84 (574.55):005.692.131, ББК 40.626 (5Қаз – 4Қыз) В 62 (ұсыным) 2024 жыл;
Ө.С.Баймаханов., С.И.Умирзаков, Қ.Б.Бегалиев, Ж.Н.Байманов, К.И.Акылбаев, А.Т.Шегенбаев, А.П.Мүсіреп, Қазақстандық-Арал өңірінің әр түрлі агроэкологиялық жағдайларында таза және төгінді сулармен қант құмайы дақылын суарудың тиімді технологиясын зерттеу, Ізденістер, Нәтижелер, №1 (105) 2025, https://doi.org/10.37884/1-2025/30;
Баймаханов Ө.С., Өмірзақов С.Ы., Ақылбаев Қ.И., Далдабаева Г.Т., Шегенбаев А.Т., Шалабаева Г.А. Қызылорда қаласы мысалында төгінді суларды ағаш екпелері мен малазықтық дақылдарды суару үшін ғылыми демонстрациялық алаңды дайындау мен су сапасын бағалау. Қорқыт Ата атындағы ҚУ Хабаршысы, 2025 – №3-1 (74), 81-93 бб. https://agro.korkyt.edu.kz/downloads/arch/journal_author_fRwrctbwqpL812x.pdf
Ө.С.Баймаханов, С.Ы.Өмірзақов, М.Н.Абдукодирова, Қ.И.Ақылбаев, А.Т.Шегенбаев, Г.Т.Далдабаева, П.У.Буланбаева, Төгінді сулардың жер асты суларына және малазықтық дақылдардың құрамына әсері, Ізденістер, Нәтижелер, №2 (106) 2025, https://doi.org/10.37884/2-2025/44;
Ө.С.Баймаханов., Шомантаев А.Ә., Далдабаева Г.Т., Отарбаев Б.С., Ақылбаев Қ.И., Шегенбаев А.Т., Тасбөгет кентінің модульдік биологиялық тазарту станциясының аумағында орналасқан тәжірибе учаскесінің топырақ құнарлылығы және гидрогеологиялық жағдайлары. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің хабаршысы, №3 (70), 2024, https://doi.org/10.52081/bkaku.2024.v70.i3.182;
Өмірзақов С.Ы., Умбетовa Ш.М., Баймаханов Ө.С., Омаров Қ.Ә., Кенжалиева Б.Т., Мүсіреп А.П., Будикова К., Қызылорда облысы суармалы жерлерінің гидрогеологиялық мелиоративтік жағдайлары. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің хабаршысы, №2 (69), 2024, https://doi.org/10.52081/bkaku.2024.v69.i2.165;
Мүсіреп А.П., Баймаханов Ө.С., Акылбаев Қ.И., Шегенбаева Р.К., Қазалы суару массивінің топырақ режиміне жер асты суларының әсері. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің хабаршысы, № 1(72), 2025, https://doi.org/10.52081/bkaku.2025.v72.i1.217;
Мүсіреп А.П., Баймаханов Ө.С., Қазақстанның батыс аймақтары суармалы жерлерінің гидрогеологиялық-мелиоративтік жағдайлары және жақсарту, ұтымды пайдалану жолдары. (ұсыным). УДК (ӘӨЖ) 626.876.3(574.1)-044.337, ББК 40.626(5Каз):26.326;
A.М.Тагаев., А.Ж.Сманов., А.Толеков, Способы повышения эффективности орошаемых земель, Исследования, результаты. №1 (105) 2025, https://doi.org/10.37884/1-2025/52;
П.С.Султанбекова., А.Е.Дуанбекова., Ш.К.Капар., Л.М.Рыскулбекова., К.Жанымхан., Ж.З.Жакупова., Использования коллекторно-дренажных вод для повышения водообеспеченности Мирзачульского орошаемого массива. Исследования, результаты. №2 (106) 2025, https://doi.org/10.37884/2-2025/45;
Serikbay Umirzakov, Zhumakhan Mustafayev, Laura Tokhetova, Zhanuzak Baimanov, Kairat Akylbayev, Lazzat Koldasova, Modeling the Process of Crop Yield Management in Hydroagro-Landscape Saline Soils, Sustainability 2025, 17, 4214, https://doi.org/10.3390/su17094214;
Есбулатова А.Ж., Рахимгалиева С.Ж., Ельнамаз А.Е., Могханм Ф.Е., Жаппарова А.А., Статистика в почвоведении, Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университетінің ғылыми-практикалық журналы, Ғылым және білім, № 2-4(79) 2025, DOI 10.52578/2305-9397-2025-2-4-106-115;
Hafida Ayyoub., Mohammed Kaicer., Ismail Elabbassi., Mohamed Taky., Predictive modelling of aerobic membrane bioreactors using machine learning algorithms for the treatment of wastewater from fish canneries, Journal of water and land devolopment, 2025, No. 66 (VII–IX): 79–88, DOI: 10.24425/jwld.2025.155304;
Munir J. Rusan., Rashid Lubani., A Combined application of compost and mineral fertilization enhances plant growth and soil fertility in calcareous clay loam soils, Eurasian Journal of Soil Science 2025, 14(3), 231-239, https://doi.org/10.18393/ejss.1683715;
Olivia M. Peters, Samuel I. Haruna, oes no-till cover crop influence in situ measured soil water potential and saturated hydraulic conductivity, Soil and Water Research, 19, 2024 (3): 154–167, https://doi.org/10.17221/27/2024-SWR;
Balazs Madar, Eva Zsuzsanna Jar, Gergely Jakab, Zoltan Szalai, Marta Ladany, Economic comparison of conventional and conservation tillage in a long-term experiment: Is it worth shifting?, International Soil and Water Conservation Research, 13 (2025) 501-510, https://doi.org/10.1016/j.iswcr.2025.02.012;
Elias Salameh, Tino Rödiger, Christian Siebert, Societal and Economic Developments Leading to Water Resources Deterioration versus Mitigation Measures in Semi-Arid Areas—Case Study: Jordan, Where Do We Stand?, Journal of Water Resource and Protection, 2025, 17(8), 611-635, https://doi.org/10.4236/jwarp.2025.178032;
Nagaraj S, Purushothaman Parthasarathy, Assessment of surface water demand and potential with climate change impacts on subcatchments with tank-based irrigation using WEAP, Journal of Water and Climate Change, Vol 16 No 8, 2429 doi: 10.2166/wcc.2025.539;
L. M. Howarth, B. R. Knight, J. E. Symonds, Z. Waddington, I. Davidson, A decision support system to predict mortality events in finfish aquaculture, Aquaculture Environment Interactions, Volume 17:33–43, https://doi.org/10.3354/aei00493;
Gelase Nkurunziza, Thomas Lapaka Odong, et.all., Identifying Optimal Lines for Enhanced SymbioticPerformance in a Mini-Core Collection of Cowpea[Vigna unguiculata (L.) Walp], Advances in Agriculture, Volume 2025, Article ID 2202496, 11 pageshttps: //doi.org/10.1155/aia/2202496.
Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі. Суармалы жерлердің мелиорациялық жай-күйіне мониторинг және бағалау жүргізу қағидаларын бекіту туралы. Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрінің 2025 жылғы 17 маусымдағы № 139-НҚ бұйрығымен бекітілген, https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G25MA000139.
