АҒАШ ТҮРЛЕРІН АРАЛАСТЫРУДЫ ЖОБАЛАУ КЕЗІНДЕ ОЛАРДЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІ МЕН СЫРТҚЫ ОРТАҒА ӘСЕРІ
DOI:
https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-4-3-256-270Ключевые слова:
дендрофлора, жасыл қалемшелер, орман екпелері, қалыптастыру, отырғызу материалы, сұрыптау, вегетативті жолмен көбейту, типология, белдеулер, арттыру.Аннотация
Жалпы орман шаруашылығы үшін, қорғаныштық орман жолақтарын өсіру, көгалдандыру, жабайы аң және үй жануарларының азық-түлік базасын тұрақтандыру, адамзат үшін, медициналық және басқа салалар үшін шикізат алуға қажет. Қазақстанның оңтүстік-шығысында ағаш және бұталы өсімдіктердің сапалы түрлерін жерсіндіру, аборигендік флора өкілдері арасында шаруашылық - құнды пішіндерді іріктеу, жаңа будандар мен сұрыптарды алу бойынша біршама тәжірибелер жинақталған. Орман шаруашылығы кәсіпорындарының қызметкерлері мен жеке фермерлер кейде жергілікті климаттық жағдайларда өсіруге, генетикалық тұрғыда бейімделген, бағалы тұқымдар мен отырғызатын көшеттерді қай жерден алатынын білмейді және биологиялық қасиеттері жергілікті жағдайға сәйкес келмейтін ағаштар мен бұталарды өсіру қажет. Орман өсірушілердің алдына қойылған міндеттері, ол - орман шаруашылығын үздіксіз және сарқылмайтын орман пайдалануға біртіндеп көшіру, өнімділігін арттыру және олардың сапалық құрамын жақсарту қазіргі уақытта да өзектілігі жоғары. Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы дендрофлораның абориген және интродуценттердің өсуі мен дамуының жалпы биологиялық заңдылықтарын зерттеу. Сол өсімдіктер генотиптерінің және олардың фенотиптік ерекшеліктері туралы ақпарат жинақтау. Сондай-ақ, экологиялық-биологиялық қасиеттері жоғары, негізгі өзектілігі тұқым алу мақсатында неғұрлым келешегі зор түрлерді анықтау. Зерттеулердегі өзектілік Шренк шыршасының көшеттеріне алғаш рет Фитобацирин, Гуми-К сияқты отандық өсу стимуляторларының, сондай-ақ, ресейлік (Нематофаг саңырауқұлағы) және кореялық (Deltaspray препараты) технологияларын қолдану болып табылады. Зерттеу жұмыс орманды-шалғынды белдеу шекарасында жүргізілді, яғни абсолюттік теңіз биіктігінен 1400-1900 м биіктік аралығында. Оның ішінде 1600-1900 м – бұл орманды бөлік; 1400-1600 м – жеміс ағаштары орналасқан белдеу; 1900-2400 м – орташа белдеу; 2400-2800 м – жоғарғы белдеу. Биіктік-климаттық белдеулер шекарасында жер бедерімен қалыптасқан мекендеу орындары бойынша өсімдік қауымдастықтарының геоботаникалық сипаттамасы көлемі 0,04 га (20х20м) алаңдарда жүргізілді. Негізгі мақсатымыз анықталған ағаштар мен бұталарды олардың түр ерекшеліктеріне сәйкес вегетативтік жолмен көбейту әдістемесін жетілдіру. Ең жақсы таңдалған үлгілерді көбейту.
Библиографические ссылки
Сурайкин П.В. Влияние интенсивности света на укоренение зеленых черенков черной смородины // Научные труды ЛСХИ / Интенсификация возделывания плодовых и ягодных культур. Л, 2004.- Т.251.- С.59-63.
Царькова Т.Ф. Размножение жимолости на цеолитовом субстрате // Плодоводство и ягодоводство России.-2006, № З.-С. 128-134.
Майсупова Б.Д. Формирование лесных ландшафтов Северного Тянь-Шаня и разработка лесоводственно-природоохранных мероприятий. Монография. Типография ТОО «Лантар Трейд». - Алматы, 2019. – 172 с.
Адильбаева Ж.Б., Майсупова Б.Д., Кентбаева Б.А., Утебекова А.Д., Досманбетов Д.А. Исследование некоторых древесно-кустарниковых видов, произрастающих в горах Северного Тянь-Шаня. Ізденістер, нәтижелер. Исследования, результаты, 2018. - № 1(77). – С. 136-141.
Иващенко А.А., Белялов О.В. Новые флористические находки на юге и юго-востоке Казахстана // Ботанические исследования Сибири и Казахстана. Кемерово, 2015. Вып.21. – С.94-100.
Бегембетов А.А. Рекреационное использование лесов юго-востока Казах-стана//Алматы, 2003. -116 с.
Маловик С.В. Рекомендации по ассортименту и технологии создания плантаций интродуцентов. Алматы, ТОО Изд-во «Бастау», 2011. С. 40
Доев С.К. Математические методы в лесном хозяйстве: учеб. пособие. – Уссурийск:Изд-во ПГСХА, 2001. С. 124
Бреусова А.И., Чеботько Н.К. Рекомендации по созданию лесосеменных и гибридно-семенных плантаций сосны с целью получения сортовых семян. Алматы, ТОО «Изд-во Бастау», 2011. – 32 с.
Верзунов А.И., Маловик С.В. Рекомендации по ассортименту и технологии создания плантаций интродуцентов. Астана, 2010. С. 26
Булыгин М.Е. Дендрология. Фенологические наблюдения над лиственными древесными растениями. – Л., 2006.
Айнабеков М.С., Туреханова Р.М., Иващенко А.А. О сохранении дикой яблони и абрикоса на территории Иле-Алатауского ГНПП // Материалы Международной конференции «Проблемы изучения, сохранения и Яблоня Сиверса в Иле-Алатауском НП: Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №1 (93) 2022, ISSN 2304-3334 35 перспективы мониторинга рационального использования водных и околоводных экосистем», посвященной 80-летию co дня рождения д.б.н. проф. В.П. Митрофанова. Вестник Каз НУ. Серия экологическая. №1, 2012, С. 238-241.
Мамбетов Б.Т., Майсупова Б.Д. и др. К методике оценки естественного возобновления ели Шренка в условиях горных лесов Северного Тянь-Шаня. Лесной журнал. – 2018. - №4 (364). - С. 63-69.
Майсупова Б.Д., Ахметов Р.С., Утебекова А.Д, Адильбаева Ж.Б. и др. Іле Алатауы жағдайында ағаш-бұталы өсімдіктер түрлерін қорғаныш мақсатында таңдау. «Сохранение лесных генетических ресурсов»: матер. 6-ой междун. конф.-совещ.-Щучинск, 16-20 сентября 2019. С. 141-143.
Zhanera Adilbayeva, Maisupova Bagila, Kurmankul Abayeva, Ainur Utebekova, Ruslan Akhmetov The Effect of Stimulants on the Seed Germination and Growth of Schrenk's Spruce Seedlings OnLine Journal of Biological Sciences (ISSN16084217) USA-Scopus 2021, 21 (2): DOI: 10.3844/ojbsci. 2021. P. 354-364.
Иващенко А.А., Туреханова Р.М., Жаксылыкова А.А. Опыт мониторинга формового разнообразия (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) в Иле-Алатауском национальном парке (Северный Тянь-Шань) // Новации в горном и предгорном садоводстве. Том II. Матер. междунар. науч.-практ. конф., посв.110-летию co дня рождения плодовода-селекционера Костина П.,Нальчик, 2014. С. 55-60.
Макаренко В. П., Мартыненко О.Н. Фенологические наблюдения за древесными растениями заповедника «Бастак». Вестник ДВГСГА. Естественнонаучные знания. № 2(6) 2010.
Zhang Ping, LV Zhao-zhi,Zhang Xin, Zhao Xiang-ping, Maisupova Bagila, Zhnag Yong-guang, Gulzhanat Tanabekova, Adilbayeva Zhanera, Cui Zhi-jun Age Structure of Malus sieversii Population in Ili of Xinjiang and Kazakhstan. Arid Zone Research – 2019. - Vol. 36 (4). - P. 844-853. (на китайском).
Young-Ho Ha, Kyung Choi, Hyun-Jun Kim, Maisupova Bagila, Daniyar Dosmanvetov, Bulkair Mambetov, Ainur Utebekova, Dong-Kap Kim, Kae Sun Chang, Aleksey Kim, Soo-Rang Lee & Seung Hwan Oh Report on a complete chloroplast genome sequence of wild apple tree, Malus sieversii (Lebed.) M. RoemResources Journal Mitochondrial DNA Part B, Volume 5, March 2020 - Issue 2, P. 1504-1505 DOI: 10.1080/23802359.2020.1741460
Майсупова Б.Д., Мамбетов Б.Т., Досманбетов Д.А., Утебекова А.Д. Применение корневой и внекорневой подкормки для однолетних сеянцев ели Шренка // Научно-практический журнал «Ғылым және білім» ЗКАТУ им. Жангир хана. – 2020. - № 4 (57). – С.69-74.
Досманбетов Д.А., Ахметов Р.С., Майсупова Б.Д., Бектурганов А.Н. Результат обработки сеянцев растений биостимуляторами роста. Научно-практический журнал «Ғылым және білім» ЗКАТУ им. Жангир хана. – 2020. - № 3-2 (60). – С.58-63.
Пентелькина Ю.С. Влияние стимуляторов на всхожесть семян и рост сеянцев хвойных видов: автореф. дис .канд. с. –х. наук. – М., 2003. С. 24.
REFERENCES
Suraykin P.V. The influence of light intensity on the rooting of green cuttings of black currants // Scientific works of LSHI / Intensification of cultivation of fruit and berry crops. L, 2004.- T. 251. S. 59-63.
Tsarkova T.F. Reproduction of honeysuckle on a zeolite substrate // Fruit production and fruit production in Russia.-2006, No. Z.-S. 128-134.
Maysupova B.D. Formation of forest landscapes of the Northern Tien-Shan and development of forestry and nature protection measures. Monograph. Typography "Lantar Trade" LLP. Almaty, 2019. S. 172.
Adilbaeva Zh.B., Maisupova B.D., Kentbaeva B.A., Utebekova A.D., Dosmanbetov D.A. Research on some tree-shrub species growing in the mountains of the Northern Tien Shan. Searches, results. Research, results, 2018. - No. 1(77). - S. 136-141.
Ivashchenko A.A., Belyalov O.V. New floristic findings in the south and southeast of Kazakhstan // Botanical studies of Siberia and Kazakhstan. Kemerovo, 2015. Issue 21. - S. 94-100.
Begembetov A.A. Recreational use of forests in the southeast of Kazakhstan;Almaty, 2003. S. 116.
Malovik S.V. Recommendations on assortment and technology of creation of plantations of introducers. Almaty, TOO Izd-vo "Bastau", 2011. S. 40.
Doev S.K. Mathematical methods in forestry: учеб. allowance. Ussuriysk: Izd-vo PGSHA, 2001. S. 124.
Breusova A.I., Chebotko N.K. Recommendations for the creation of forest seed and hybrid seed plantations with the aim of obtaining varietal seeds. Almaty, TOO "Izd-vo Bastau", 2011. S. 32.
Verzunov A.I., Malovik S.V. Recommendations on assortment and technology of creation of plantations of introducers. Astana, 2010. S. 26.
Bulygin M.E. Dendrology. Phenological observations of deciduous tree plants. - L., 2006.
Ainabekov M.S., Turekhanova R.M., Ivashchenko A.A. On the conservation of wild apple trees and apricots in the territory of the Ile-Alatau National Park // Materials of the International Conference "Problems of study, preservation and apple trees in the Ile-Alatau National Park: Research, results - Research, results. №1 (93) 2022, ISSN 2304-3334 35 prospects for monitoring the rational use of water and aquatic ecosystems", dedicated to the 80th anniversary of the birth of Dr. prof. V.P. Mitrofanova. Vestnik Kaz NU. The series is ecological. No. 1, 2012, S. 238-241.
Mambetov B.T., Maysupova B.D. etc. To the method of assessment of the natural renewal of Shrenka village in the conditions of mountain forests of the Northern Tien-Shan. Lesnoi magazine. – 2018. - No. 4 (364). - S. 63-69.
Maisupova B.D., Akhmetov R.S., Utebekova A.D., Adilbaeva Zh.B. etc. In the case of Ile Alatauy, selection of tree-shrub plants for protection purposes. "Conservation of forest genetic resources": mater. The 6th point is between. conference-soviet-Shchuchinsk, September 16-20, 2019. S. 141-143.
Zhanera Adilbayeva, Maisupova Bagila, Kurmankul Abayeva, Ainur Utebekova, Ruslan Akhmetov The Effect of Stimulants on the Seed Germination and Growth of Schrenk's Spruce Seedlings OnLine Journal of Biological Sciences (ISSN16084217) USA-Scopus 2021,21(2): DOI: 10.3844/ojbsci.2021, S.354-364.
Ivashchenko A.A., Turekhanova R.M., Zhaksylykova A.A. Experience in monitoring form diversity (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) in the Ile-Alatau National Park (Northern Tien-Shan) // Innovations in mountain and pre-mountain horticulture. Volume II. Mater. international. science and practice conf., posv. 110th anniversary of the birth of fruit breeder Kostina P.P. - Nalchik, 2014. S.55-60.
Makarenko V. P., Martynenko O.N. Phenological observations of woody plants of the reserve "Bastak". Vestnik DVGSGA. Natural science knowledge. No. 2(6) of 2010.
Zhang Ping, LV Zhao-zhi, Zhang Xin, Zhao Xiang-ping, Maisupova Bagila, Zhnag Yong-guang, Gulzhanat Tanabekova, Adilbayeva Zhanera, Cui Zhi-jun Age Structure of Malus sieversii Population in Ili of Xinjiang and Kazakhstan. Arid Zone Research – 2019. - Vol. 36 (4). S. 844-853. (in Chinese).
Young-Ho Ha, Kyung Choi, Hyun-Jun Kim, Maisupova Bagila, Daniyar Dosmanvetov, Bulkair Mambetov, Ainur Utebekova, Dong-Kap Kim, Kae Sun Chang, Aleksey Kim, Soo-Rang Lee & Seung Hwan Oh Report on a complete chloroplast genome sequence of wild apple tree, Malus sieversii (Lebed.) M. RoemResources Journal Mitochondrial DNA Part B, Volume 5, March 2020 - Issue 2 S. 1504-1505 DOI: 10.1080/23802359.2020.1741460
Maisupova B.D., Mambetov B.T., Dosmanbetov D.A., Utebekova A.D. Application of root and extra-root fertilizing for one-year-old seedlings by Shrenka // Scientific and practical journal "Science and Education" ZKATU im. Jangir Khana. - 2020. - No. 4 (57). S. 69-74.
Dosmanbetov D.A., Akhmetov R.S., Maisupova B.D., Bekturganov A.N. The result of treatment of plant seedlings with biostimulators is growth. Scientific and practical journal "Science and education" named after ZKATU. Jangir Khana. - 2020. - No. 3-2 (60). S. 58-63.
Pentelkina Yu.S. The influence of stimulants on germination of seeds and growth of seedlings of coniferous species: author's review. dis... cand. s. -x. science - M., 2003. S. 24.
